تفضیل الرسول٦ از عبد العزیز عز الدین اشاره کرد. قاضی عیاض در جلد نخست الشفاء بتعریف حقوق المصطفی، ابعاد تفضیل رسول خدا را در دنیا و آخرت، با اختصاص هر بابی به هر یک، بررسی کرده و روایات متعددی را در هر باب گزارش کرده است. در کتاب‌های کلامی نیز مسأله افضلیت رسول خدا٦ کاویده و اثبات شده است.[١] پژوهش‌های دسته نخست، توصیفی_ روایی و دسته دوم، تحلیلی _ استدلالی است. بخش دوم پیشینه این پژوهش به مطالعات انجام شده در باره روایات نفی از تفضیل میان انبیا مربوط می‌شود.

ردپای این بحث پیش‌تر در کتب حدیثی، شرح‌الحدیثی و تفسیری قابل ردیابی است. اصل روایات نفی تفضیل با گونه‌های مختلف آن در منابع معتبر حدیثی اهل سنّت فقط گزارش شده است.[٢] برخی از صاحبان جوامع حدیثی، چون ابو داود سجستانی، در کتاب السنن خود، بخشی با عنوان «باب فی التخییر بین الأنبیاء علیهم الصلاة و السلام» گشوده و روایات مرتبط با این موضوع را در آن گزارش کرده است.[٣] برخی از شارحان نیز، ضمن اختصاص بابی به همین عنوان، تلاش داشته‌اند تعارض‌نمایی روایات این باب را حل نمایند.[٤] احمد بن عبدالعزیز بن مقرم قصیر، در الاحادیث المشکلة الواردة فی تفسیر القرآن الکریم، ضمن بحثی کوتاه در شش صفحه (٦٠ - ٦٦) با روی‌کرد مباحث اصول فقهی اهل سنّت این روایات را بررسیده است.

آنچه آمد، پیشینه مرتبط به موضوع مقاله در نگاشته‌های عربی بود. نگارنده با وجود جست و جوی زیاد، به پژوهش مستقل نشر یافته‌ای به فارسی در این باره دست نیافت. این مقاله در امتداد پژوهش‌های پیشین، سعی دارد نظریه‌ای جدید در تحلیل روایات نفی تفضیل ارائه نماید. مقاله، ابتدا به گونه‌شناسی تفضیل پیامبران در روایات اسلامی و تعارض‌نمایی درونی و بیرونی آنها پرداخته است. سپس روی‌کردهای رایج میان حدیث‌پژوهان فریقین را در رفع این تعارض بررسی کرده و در پایان، نظریه معیار نویسنده ارائه شده است.

[١].‌ ر.ک: الشافی فی الامامة، ج٣، ص١١٥؛ مفاتیح الغیب، ج٦، ص٥٢١؛ شرح المقاصد فی علم الکلام، ج٢، ص١٩٢. ‌

[٢].‌ مسند الطیالسی، ص٣١٢؛المصنّف(صنعانی)، ج٨، ص١٢١؛مسند احمد،ج٣، ص٤١؛ صحیح البخاری، ج٤، ص١٣٣؛ صحیح مسلم،ج٧، ص١٠١؛ المصنّف (ابن أبی شیبة)، ج٧، ص٤٤٣؛ مسند ابن حنبل، ج٣، ص٤١؛ صحیح البخاری، ج٣، ص٨٩ و ج٨ ، ص٤٧؛ المستدرک، ج٧، ص١٠٢. ‌

[٣].‌ سنن ابی داود، ج٢، ص٤٠٧.‌ ‌

[٤].‌ شرح معانی الآثار، ج٤، ص٣١٥ – ٣١٦؛ دلائل النبوة، ج٥، ص٤٤٨- ٤٥٠؛ عون المعبود، ج١٢، ص١٢٢. ‌