‌مسعود، عبارت «و انّ علی بن ابی‌طالب٧ عنده منه علم الظاهر و الباطن» آمده است.[١] لذا بنا بر توجیه مذکور _ که ناظر به مسأله بطون قرآن است _ روایت شیخ صدوق در الخصال با صحیحه زراره و روایت شبیه به آن در الاعتقادات فی دین الإمامیه منافاتی نخواهد داشت.

لازم به ذکر است که این دیدگاه با روایت نبوی «للقرآن ظهر و بطن إلی سبعة أبطن و فی روایة إلی سبعین بطناً» _ که بیشتر در آثاری با صبغه عرفانی از رسول خدا٦نقل شده _ سازگاری دارد.[٢] ابن ‌ابی‌ جمهور و فیض کاشانی روایت «إن للقرآن ظهراً و بطناً، و لبطنه بطن إلی سبعة أبطن» را از رسول خدا٦ نقل کرده‌اند.[٣] و نیز با روایت زیر از امام باقر٧ سازگاری دارد:

عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ ،قَالَ‌ سَأَلْتُ أَبَاجَعْفَرٍ٧ عَنْ شَیْ‌ءٍ مِنَ التَّفْسِیرِ، فَأَجَابَنِی، ثُمَّ سَأَلْتُهُ عَنْهُ ثَانِیَةً، فَأَجَابَنِی بِجَوَابٍ آخَرَ، فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! كُنْتَ أَجَبْتَنِی فِی هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِجَوَابٍ غَیْرِ هَذَا قَبْلَ الْیَوْمِ، فَقَالَ: یَا جَابِرُ! إِنَّ لِلْقُرْآنِ بَطْناً وَ لِلْبَطْنِ بَطْناً وَ لَهُ ظَهْرٌ وَ لِلظَّهْرِ ظَهْرٌ، یَا جَابِرُ! لَیْسَ شَیْ‌ءٌ أَبْعَدَ مِنْ عُقُولِ الرِّجَالِ مِنْ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ، إِنَّ الْآیَةَ یَكُونُ أَوَّلُهَا فِی شَیْ‌ءٍ وَ آخِرُهَا فِی شَیْ‌ءٍ، وَ هُوَ كَلَامٌ مُتَّصِلٌ مُنْصَرِفٌ عَلَی وُجُوهٍ.[٤]

١-٢-٢. لغات

یکی دیگر از وجوه محتمل در باره روایت مذکور در تفسیر العیاشی و کتاب الخصال، با صرف نظر از نقد سندی، حمل آن بر لغات است. شیخ صدوق در بخشی از مناظره خویش با یکی از ملحدان، نزد رکن الدولة، تصریح کرده است:

معرفت تأویل قرآن را نمی‌توان به طریق استخراج و استنباط فهمید؛ زیرا این كار وقتی ممكن است كه قرآن به یك لغت نازل شده باشد و دانشمندان آن لغت نیز مراد را بدانند، امّا این كتاب به لغات كثیره نازل شده‌ و در آن مطالبی وجود دارد كه مراد از آن، جز به بیان الهی دانسته نمی‌شود؛ مثل نماز و زكات و حجّ و از این قبیل. هم‌چنین، مطالبی وجود دارد كه مراد از آن، جز با توقیف از آنچه‌ كه می‌دانیم حاصل نمی‌شود و می‌دانید كه در قرآن كریم مطالبی وجود

.[٣٨٩] تاریخ مدینة دمشق،‌ ج‌٤٢،‌ ص٤٠٠؛ البرهان فی تفسیر القرآن،‌ ج‌١،‌ ص٤٧، به نقل از حلیة الأولیاء.

[١]. إعجاز البیان فی تفسیر أم القرآن،‌ ص١٢٨؛ الفکوک،‌ ص٣٠١؛ المقدمات من ‌نص ‌النصوص،‌ ص٧٢؛ جامع الأسرار،‌ ص٦١٠؛ مصباح الأنس،‌ ص١٧.

[٢]. عوالی ‌اللآلی،‌ ج٤،‌ ص١٠٧؛ تفسیر الصافی،‌ ج‌١،‌ ص٣١.

[٣]. المحاسن،‌ ج‌٢،‌ ص٣٠٠؛ تفسیر العیاشی،‌ ج١،‌ ص١٢.