هـ . به لحاظ لغوی نیز حمل «أحرف» بر «وجوه» اشکالی ندارد؛ زیرا زمخشری (م٥٣٨ق)، در ذیل روایتی که جبرئیل به رسول خدا٦ فرمود: «إن الله تعالی یأْمُرك أن تُقْرِی‌ء أُمَّتَك علی سَبْعَةِ أَحْرُف»،[٢] تصریح کرده‌ که مراد از أحرف «الوجوه و الأَنحاء التی ینحوها القراء، یقال: فی حَرْفِ ابن‌مسعود كذا؛ أی فی وَجْهِه الذی یَنْحَرِفُ إلیه من وُجُوه القِراءة» است. وی در ادامه، احرف در روایت «نزل القرآن علی سبعة أحرف كلّها كَافٍ شَافٍ فاقْرَءُوا كما عُلِّمتم»[٣] را نیز بر «وجوه» حمل کرده ‌است.[٤] ابن‌اثیر (م٦٠٦ق) نیز در النهایة فی غریب الحدیث می‌نویسد:

الحَرْفُ فی الأصل: الطّرف و الجانب، و به سمّی الحَرْفُ من حُرُوف الهجاء.[٥]

و. در برخی از منابع روایی متقدم عامه، پس از روایت نزول قرآن بر سبعة أحرف، عبارات «ظهر و بطن» نیز در روایت وجود دارد که مراد از صدر روایت را مشخص نموده، روایت مذکور را ناظر به بطون قرآن دانسته است؛ به عنوان نمونه،‌ ابویعلی موصلی (م٣٠٧ق)، طبری (م٣١٠ق)، ابن‌حبان (م٣٥٤ق) و طبرانی (م٣٦٠ق) به اسناد خویش، از ابن ‌مسعود، از رسول خدا٦ روایت کرده‌اند که حضرت فرمود:

إن القرآن نزل علی سبعة أحرف، لكل آیة منها ظهر و بطن، و لكل حد مطلع.[٦]

البته در حلیة الأولیاء و تاریخ مدینة دمشق در ادامه، روایتی شبیه این روایت، از ابن

[١]. «و لا ینافی ذلک ما ورد من السبعین بطنا ونحوه لأن البطون لها بطون،‌ کما ورد فی الخبر أیضا(إن لکل بطن بطنا حتی عد إلی سبعین» (جواهر الکلام،‌ ج‌٩،‌ ص٢٩٥).

[٢]. مسند أبی ‌داود الطیالسی،‌ ص٧٦؛ المصنف،‌ ج٧،‌ ص١٨٢؛ صحیح مسلم،‌ ج٢،‌ ص٢٠٤؛ سنن أبی ‌داود،‌ ج١،‌ ص٣٣٢؛ سنن النسائی،‌ ج٢،‌ ص١٥٣؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن،‌ ج‌١،‌ ص١٥؛ صحیح ابن ‌حبان،‌ ج٣،‌ ص١٣؛ السنن الکبری،‌ ج٢،‌ ص٣٨٤.

[٣]. غریب الحدیث،‌ ج٣،‌ ص١٥٩؛ و نیز چنین نقل شده: «نزل القرآن علی سبعة أحرف،‌ کلّها شاف کاف،‌ فاقرؤوا کیف شئتم» (تأویل مشکل القرآن،‌ ص٢٩- ٣٠)؛ همچنین: «أنزل القرآن علی سبعة أحرف کلها شاف کاف» (مسند ابن‌راهویه،‌ ج٥،‌ ص١٩٣؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن،‌ ج‌١،‌ ص١١؛ إعراب القرآن،‌ ج‌٥،‌ ص١٨٢).

.[٣٨٦] الفائق فی غریب الحدیث،‌ ج‌١،‌ ص٤٢‌.

.[٣٨٧] النهایة فی غریب الحدیث،‌ ج‌١،‌ ص٣٦٩.

[٤]. مسند ابی‌ یعلی،‌ ج٩،‌ ص٨٠ - ٨٢؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن،‌ ج‌١،‌ ص٩؛ صحیح ابن ‌حبان،‌ ج١،‌ ص٢٧٦؛ المعجم الکبیر،‌ ج١٠،‌ ص١٠٥- ١٠٦.