‌ارتکاب گناه، جلوگیری از ورود حقّ به قلب، آرزوهای طولانی، غرور و خودپسندی، خشم، طمع، دنیا دوستی، خوشگذرانی بیش از حدّ، تنبلی، ‌باده‌نوشی، ‌همنشینی با نادان از آفات خرد[١] شمرده شده است.

تقسیمات عقل

حقیقت عقل همان قوۀ درک و فهم است، اما به لحاظ حوزۀ فعالیت آن، به اقسام زیر تقسیم شده است:

١. عقل معاد و عقل معاش؛ عقل معاش یعنی اندیشه برای ادارۀ زندگی خوب و سالم که به آن عقل مصلحت‌اندیش یا حساب‌گر نیز گفته می‌شود.[٢] این اصطلاح در صورتی است که عقل مطابق با موازین شرع اندیشه و برنامه‌ریزی کند و گرنه شیطنت است.[٣] عقل معاد یعنی تفکّر در بارۀ نجات نفس از افتادن به هلاکت اخروی.[٤]

٢. عقل فطری و عقل تجربی؛گونه‌ای از عقل نهاده شده از طرف خدای متعال
در نهاد هر انسانی است و گونه‌ای حاصل شده از تجربه‌های بشری در زندگی فردی
و اجتماعی، گونۀ اول را عقل بالطبع یا عقل فطری[٥] و گونۀ دوم را عقل تجربی و یا
اکتسابی گویند.[٦]

٣. عقل نظری و عقل عملی؛ عقل نظری دانش محض است و هدف آن فقط دانستن است و کاری با واقعیت و یا ارزش‌ها ندارد، امّا عقل عملی ادراک و دانشی است که
مرتبط با عمل و ارزش‌ها باشد.منطق صوری و ریاضی عالی‌ترین جلوۀ فعالیت عقل
نظری است.[٧]

[١]. ر.ک: معجم مقاییس اللغة، ج٤، ص٦٩ - ٧٣؛ کتاب العین، ج١، ص١٥٩ - ١٦١؛ لسان العرب، ج١١ - ص٤٥٨ - ٤٥٩؛ مجمع البحرین، ج٣، ص٢٢٣ - ٢٢٥.

[٢]. ر. ک: العقل والجهل فی الکتاب و السنة، ص٣١ - ٦٢ و ص٧٤ - ٧٥. به عنوان نمونه در حدیثی از پیامبر اکرمˆدر تفسیر عقل چنین آمده است: «همانا عقل زانوبند نادانی است و نفس مانند شرورترین جنبندگان است که اگر پایش بسته نشود بیراهه می‌رود» (تحف العقول، ص١٥). شیخ حرّ عاملی می‌گوید: «عقل در سخن اندیشمندان و حکیمان بر معانی بسیاری اطلاق می‌شود و با جستجو در روایات سه معنا برای آن به دست می‌آید:

١) نیرویی که به وسیلۀ آن خوبی‌ها و بدی‌ها و تفاوت بین آنها و زمینه‌های امور شناخته می‌شود و این همان معیار تکلیف است.

٢‌) حالت و ملکه‌ای که به انتخاب خوبی‌ها و منفعت‌ها و پرهیز از بدی‌ها و ضررها فرا می‌خواند.

٣) تعقّل به معنای دانستن و از این روست که در مقابل جهل قرار می‌گیرد نه در برابر جنون.

و بیشترین استعمال واژۀ عقل در احادیث معنای دوم و سوم است»(وسائل الشیعه، ج١٥، ص٢٠٨ و ٢٠٩).

[٣]. ر.ک: المیزان فی تفسیر القرآن، ج١٨، ص٢٠١؛ الکافی، ج١، ص٢٣ ح١٧؛ کتاب من لا یحضره الفقیه، ج٤، ص٣٩٥، ح٥٨٤٠؛ تنبیه الخواطر، ج٢، ص٢١٤؛ ارشاد القلوب، ص١٥؛ تحف العقول، ص٥٠؛ تفسیر الدرّ المنثور،‌ ج٤، ص٤٠٤؛ خردگرائی در قرآن و حدیث، ص٢٠٠ ـ ٢٠٤.

[٤]. ر.ک: الحکمة المتعالیه، ج٢، ص٢٠٤ ـ ٢١٠ و ص٣٣١ ـ ٣٣٣؛ نهایة الحکمة، ص١٦٥ - ١٦٧ و ص٢٣٦ - ٢٦٤.

[٥]. ر.ک: مفردات غریب القرآن، ذیل «کمل» و مجموعه آثار شهید مطهری، ج٦، ص٧٦٩ ـ ٧٧١ و ج١٣، ص٧٧٥ ـ ٧٩٦

[٦]. ر.ک: معجم مقاییس اللغة؛ کتاب العین، ذیل «نقص».

[٧]. برای اطلاع بیشتر ر.ک: العقل والجهل فی الکتاب والسنة، ص١٣٤- ١٣٧؛ خردگرائی در قرآن و حدیث، ص٢٠٠ ـ ٢٠٤.