فقيه ديگر هم واجب الاتباع بود. و همه علماى بزرگ ايران- جز چند نفر- از اين حكم متابعت كردند [١]. حكم قضاوتى نبود كه بين چند نفر سر موضوعى اختلاف شده باشد، و ايشان روى تشخيص خود قضاوت كرده باشند. روى مصالح مسلمين و به «عنوان ثانوى» [٢] اين حكم حكومتى را صادر فرمودند. و تا عنوان وجود داشت، اين حكم نيز بود، و با رفتن عنوان، حكم هم برداشته شد.

مرحوم ميرزا محمدتقى شيرازى‌ [٣] كه حكم جهاد دادند- البته اسم آن دفاع بود- و همه علما تبعيت كردند، براى اين است كه حكم حكومتى بود.

به طورى كه نقل كردند، مرحوم كاشف الغطاء [٤] نيز بسيارى از اين مطالب را

[١]. تاريخ بيدارى ايرانيان، ناظم الاسلام كرمانى، ج ١، ص ١٤؛ حيات يحيى، يحيى دولت آبادى، ج ١، ص ١٠٩؛ تحريم تنباكو، ابراهيم تيمورى، ص ١١٩؛ تحريم تنباكو در ايران، نيكى ركدى، ترجمه: شاهرخ قائم مقامى، ص ١١٨.

[٢]. عناوينى كه حكم شرعى بدان تعلق مى‌گيرد دو صورت دارد: صورت اول، عنوان يا موضوع غير مقيداست به قيودى چون اضطرار، اكراه و ...؛ در اين صورت حكمى كه براى آن قرار داده مى‌شود «حكم اولى» نام دارد. صورت دوم عنوان يا موضوع مقيد است به قيودى مانند اضطرار، اكراه، حرج، ضرر و فساد، كه در اين صورت حكمى كه به آن تعلق مى‌گيرد «حكم ثانوى» نام دارد. مثلًا خوردن گوشت مردار به عنوان اوّلى حرام است، ولى اگر شخصى به خوردن آن مضطر گرديد، به ميزان سدّ جوع، خوردن آن جايز مى‌گردد. يا خريد و فروش تنباكو و استعمال آن به عنوان اولى حلال و جايز است، و چون موجب ضرر و فساد و غلبه كفار بر مسلمين شود، حلّيت آن ساقط مى‌گردد.

[٣]. ميرزا محمدتقى بن محب على شيرازى حائرى (م ١٣٣٨ ه. ق) پس از تكميل دروس مقدماتى به سامرارفت و به درس ميرزاى شيرازى بزرگ حاضر گرديد و در شمار بهترين شاگردان وى درآمد. پس از ميرزا در سامرا مقام مرجعيت يافت و بعد از سيد محمدكاظم يزدى رياست شيعه را عهده‌دار گرديد. با فتوايى مشهور در عراق اعلان جهاد داد و مردم را به مبارزه بر ضد دولت انگليسى كه به عراق دست انداخته بود، دعوت كرد. از وى آثارى علمى بر جاى مانده كه از جمله آنهاست: رسالاتى در علم اصول، حاشيه بر مكاسب. اشعارى نيز به فارسى از وى به جاى مانده كه در مدح و مراثى اهل بيت سروده است.

[٤]. جعفر بن خضر بن يحيى نجفى (١٢٢٨ يا ١٢٢٧ ه. ق) معروف به شيخ جعفر كاشف الغطاء، بعد از فوت‌استادش علامه بحرالعلوم (١٢١٢ ه. ق) رياست تامه شيعه را برعهده گرفت. مشهور بود كه در فقه معتدل بوده و نيز به قوت استنباط از ادلّه شهرت داشت. وى شعر نيز نيكو مى‌سرود. كشف الغطاء، شرح قواعد علامه، كتاب طهارت، غاية المأمول في علم الاصول، مختصر كشف الغطاء، الحق المبين في تصويب المجتهدين وتخطئة الأخباريين از آثار اوست.