است! از يك دوره كتاب حديث، كه حدود پنجاه كتاب‌ [١] است و همه احكام اسلام را در بردارد، سه- چهار كتاب مربوط به عبادات و وظايف انسان نسبت به پروردگار است، مقدارى از احكام هم مربوط به اخلاقيات است؛ بقيه همه مربوط به اجتماعيات، اقتصاديات، حقوق، و سياست و تدبير جامعه است.

شما آقايان، كه نسل جوان هستيد و ان شاء اللَّه براى آينده اسلام مفيد خواهيد بود، لازم است در تعقيب مطالب مختصرى كه بنده عرض مى‌كنم در طول حيات خود در معرفى نظامات و قوانين اسلام جديت كنيد. به هر صورتى كه مفيدتر تشخيص مى‌دهيد، كتباً، شفاهاً، مردم را آگاه كنيد كه اسلام از ابتداى نهضت خود چه گرفتارى‌هايى داشته، و هم‌اكنون چه دشمنان و مصايبى دارد. نگذاريد حقيقت و ماهيت اسلام مخفى بماند، و تصور شود كه اسلام مانند مسيحيت اسمى- و نه حقيقى- چند دستور درباره رابطه بين حق و خلق است، و «مسجد» فرقى با «كليسا» ندارد.

آن روز كه در غرب هيچ خبرى نبود و ساكنانش در توحش به سر مى‌بردند و امريكا سرزمين سرخ پوستان نيمه‌وحشى بود، دو مملكت پهناور ايران و روم محكوم استبداد و اشرافيت و تبعيض و تسلط قدرتمندان بودند، و اثرى از حكومت مردم و قانون در آنها نبود [٢]؛ خداى تبارك و تعالى به وسيله رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم قوانينى فرستاد

[١]. «كتاب» در اصطلاح اهل فقه و حديث به ابوابى گفته مى‌شود كه در آنها احاديث مربوط به يك موضوع‌جمع‌آورى شده، يا احكام خاص يك موضوع مورد بحث قرار گرفته است. مانند «كتاب التوحيد»، «كتاب الإيمان و الكفر»، «كتاب الصلاة» و مانند آن. فى‌المثل دوره كافى- در حديث- شامل ٣٥ «كتاب» است و يا شرائع الإسلام- در فقه- بيش از پنجاه «كتاب» دارد.

[٢]. تاريخ تمدن اسلامى، جرجى زيدان، ج ١٠، ص ٣٣- ٤١؛ تاريخ اجتماعى ايران، مرتضى راوندى، ص ٦٦٠؛ ايران در زمان ساسانيان، آرتور كريستين‌سن، ص ٤٧٠ و ٥٢٣؛ جهان در عصر بعثت، شهيد محمدجواد باهنر، اكبر هاشمى رفسنجانى؛ تاريخ روم، آلبر ماله و ژول ايزاك؛ تاريخ كليساى قديم در امپراتورى روم.