دارند اجرا مى‌كنند و نتيجه مى‌گيرند. ابتدا مدرسه‌اى در جايى تأسيس كردند؛ و ما چيزى نگفتيم و غفلت كرديم. امثال ما هم غفلت كردند كه جلو آن را بگيرند و نگذارند اصلًا تأسيس شود. كم‌كم زياد شد، و حالا ملاحظه مى‌فرماييد كه مبلغين آنها به تمام دهات و قصبات رفته‌اند و بچه‌هاى ما را نصرانى يا بى دين مى‌كنند [١]. نقشه آن است كه ما را عقب‌مانده نگه‌دارند، و به همين حالى كه هستيم و زندگى نكبت‌بارى كه داريم نگه‌دارند، تا بتوانند از سرمايه‌هاى ما، از مخازن زيرزمينى و منابع و زمين‌ها، و

[١]. نخستين ميسيون پايدار مسيحى در ايران (هيأتى كه به منظور تبليغات مذهبى به ايران اعزام شده‌بودند). ميسيون «نسطورى‌ها» بود كه در سال ١٨٣٥ م. به سرپرستى يك كشيش، به نام جاستين پركينز و دكتر ايزاهل گرانت شروع به كار كرد. در سال ١٨٣٢ م. از سوى «هيأت مركزى ميسيون‌هاى خارجى» امريكا مأموريت داشت اولين مدرسه به سبك جديد كه جنبه تبليغى مذهبى نيز داشت را در اروميه تأسيس كرد؛ و در سال ١٢٥٥ هجرى قمرى توانست حمايت شاه ايران را نيز جلب كند. پيش از اين هيأت‌هاى مذهبى آلمانى، سوئيسى، انگليسى و فرانسوى در ايران فعاليت داشتند.

«طبق توافقى كه بعداً با انگليسى‌ها به عمل آمد، شمال و غرب ايران منطقه فعاليت ميسيون‌هاى امريكايى، و بقيه مناطق حيطه فعاليت ميسيون‌هاى انگليسى شناخته شد». در سال ١٨٧١ م. افزون بر مركز ميسيونرى اروميه، چهل و هشت مركز مختلف ديگر در خارج از اين شهر داير بود. مراكز ميسيونرى تهران، تبريز، همدان و سلماس نيز به ترتيب در سال‌هاى ١٨٧١، ٧٣، ٨١، ٨٥ گشايش يافت. طبق اظهارات باست، ميسيونر كليساى پرستبرين امريكا، در سال ١٨٨٤، شمارى از مسلمانان در تهران و تبريز در مراسم عبادى پروتستان‌ها شركت مى‌كردند. نظرى به كارنامه سال ١٨٨٤ م. ميسيونرهاى امريكايى نشان خواهد داد كه وسعت فعاليت‌هاى آنان تا چه حد بوده است: اداره ٢٤ ميسيون امريكايى در تهران، اروميه، همدان و تبريز، تعليم و ارشاد ٢٣٠ مددكار بومى؛ اداره ٢٥ كليسا با ١٧٩٦ شركت‌كننده؛ برگزارى ٤٥٧٨ مراسم مذهبى؛ شركت ٢٠٨ دانش‌آموز در مدارس شبانه‌روزى با تعليم ٢٤٥٢ دانش‌آموز در مدارس روزانه؛ و انتشار ١٦٨٠٨٩٠ صفحه چاپى و دريافت ١٩١٠ دلار اعانه. سليسون فعاليت ميسيونرهاى كليساى انگليكن را بيشتر مصروف اصلاح كليساى نسطورى‌ها دانسته است. به اعتقاد او پرستبرين‌ها بيشتر خواهان تغيير مذهب مسلمانان بودند.

روابط سياسى ايران و امريكا، آبراهام سليسون، ترجمه محمدباقر آرام؛ نقش كليسا در ممالك اسلامى، مصطفى خالدى و عمر فروخ، ترجمه مصطفى زمانى.