انه الحق - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٨٦ - مطلبى به صورت خطابى و استحسانى در تأكيد موضوع مسائل عرفانى

تميز محيط از محاط به امتياز و تعين احاطى است نه تقابلى حكم التمييز بينونه صفه لا بينونه عزله [١]

هر چند با تدبر از اصول سالفه تميز محيط از محاط بر اهل تميز معلوم مى گردد , مع ذلك در بيان كلام مذكور امام عليه السلام در حكم تميز گوييم :

توهم نشود كه حال غيرتش غير در جهان نگذاشت پس غير كدام است و تميز او از غير به چه نحوه است ؟

جواب اينكه تعين بر دو وجه متصور است : يا بر سبيل تقابل , و يا بر سبيل احاطه , و امر امتياز از اين دو وجه بدر نيست . زيرا كه شى ء از مغاير خود ممتاز است به اينكه صفتى خاص در اين شى ء است , و صفتى مقابل آن صفت در شى ء مغاير آن , چون تمايز مقابلات از يكديگر كه در اين تمايز متمايزان تعدد واقعى خارجى از يكديگر دارند , چون تمايز زيد از عمرو وبقر از غنم و حجر از شجر و نحو آنها , اين وجه تمايز و تعين بر سبيل تقابل است .

وجه دوم كه بر سبيل احاطه است چنانست كه صفتى براى اين متميز ثابت است و براى متميز ديگر ثابت نيست چون تميز كل از آن حيث كه كل است نسبت به اجزايش , و تميز عام از آن حيث كه عام ,