آن همه آيات و روايات كه نقل كرده ايم تحريص به معرفت نفس بود , حديث رسول الله صلى الله عليه و آله كه از غرر و درر نقل كرده ايم كه اعلمكم بنفسه اعلمكم بربه , آيا سياق اين حديث و آن همه احاديث تعليق بر محال است ؟ ! وانگهى كلمه كنه را از كجا آورده ايد ؟ و ضمير ربه راجع به من است كه در آن نكته ايست بايد بيان شود تا معلوم شود كه كسى خود را شناخت رب خود را شناخت يعنى چه ؟

گذشته از اين , معرفت بر طرق و انحاى گوناگون است : معرفت از طريق فكر و نظر يك نحو است و معرفت از طريق شهود نحو ديگر , و اگر معرفت به نفس را به طريق اول منع كنيم طريق دوم بر صحت و قوت خود باقى است و سخت استوار و پايدار است .

و پس از اينها كه گفته ايم لازمه قول قائلين به عجز معرفت نفس اين است كه كسى معرفت به رب خود پيدا نكرده باشد .

آن هم چنانكه آيات مفسر يكديگرند كه ان الكتاب يصدق بعضه بعضا , و كتاب الله ينطق بعضه ببعض ويشهد بعضه على بعض . [١]

همچنين روايات نيز مصدق و ناطق يكديگرند , و چنانكه گفته ايم روايات در حث و ترغيب معرفت نفس بسيار آمده است .

و فوق اين همه كه گفته ايم , خداوند متعال در قرآن كريم ارائه آيات خود را كه طرق شناسايى به او است در دو چيز قرار داده است يكى آفاق و يكى انفس , سنريهم آياتنا فى الافاق و فى انفسهم حتى

[١]نهج البلاغه , خطبه ١٨ و ١٣١ .