حقيقت آنى است كه ما محقق آنيم ؟ بنابراين وجه حقيقت واحده اى به حسب خارج در هر فردى متحقق است نه بطور تعدد و توزع , و حال اينكه شركت خارجيه بدون تعدد و توزع ممتنع است و احدى هم قائل به تعدد و توزع حقيقت واحده در خارج به حسب افراد نيست , پس امر حقيقت شى ء چگونه است ؟

اين بود ادله نه گانه اى كه در عدم اعتماد بر مبانى اهل نظر گفته شده است و ما نقل به ترجمه كرده ايم و فعلا از ورود در رد و ايراد و نقض و ابرام آنها اعراض مى كنيم , ولى سخن در اين است كه اقامه دليل بر رد مبانى علوم نظريه , با سلاح دليل به جنگ دليل رفتن است و دليل خود فلسفه است . و حق اين است كه هيچگاه جامعه بشرى نمى تواند از منطق و برهان مستغنى باشد . ائمه دين ما عليهم السلام به طريق فكر و نظر با مردم احتجاج مى فرمودند و كتاب احتجاج شيخ جليل احمد بن على بن ابى طالب طبرسى رضوان الله عليه و ديگر جوامع روايى مأثور از اهل بيت عصمت و وحى بر اين مدعى شاهد عدل اند . بلكه قرآن مجيد حجت بالغه است , در چند جا احتجاج انبياء عليهم السلام را حكايت فرموده است . قاضى نورالل ه شهيد قدس سره را در اول مجلس ششم مجالس المؤمنين بيانى اوسط است كه :

تحصيل يقين به مطالب حقيقيه كه حكمت عبارت از آنست يا به نظر و استدلال حاصل مى شود چنانكه طريقه اهل نظر است و ايشان را علما و حكما مى خوانند , يا به طريق تصفيه و استكمال چنان كه شيوه اهل فقر است و ايشان را عرفاء و اولياء نامند .