بحت و انيت محض يعنى وجود مجرد صرف و غير متناهى و منزه از ماهيت مى دانند به ادله اى كه در كتب فن آورده اند و از آن مرتبه تعبير به احديت ذات مى كنند , اما بر مشرب رحيق اهل تحقيق وجود عين موجود است و تمايز موجودات به اضافات و نسب اسمائى است , و بر همه وجودات حقائق صادق است كه اعيان حقايق عين هويت و وجود آنها است , چنانكه بر مبناى اهل نظر بر ماهيات نيز صادق است چون صدق عارض بر معروضاتش .

ثمره بحث اينكه انيت محض بودن حق تعالى در كتب اهل نظر بابى خاص دارد , و در صحف اهل تحقيق بدين عنوان معنون نيست هر چند در اثناى مسائل و مطاوى مباحث بدان تفوه شده است ولى تفاوت در ميان بسيار است زيرا نظر اهل نظر در تنزيه قاصر به مرتبه اى از وجود است و تنزيه او عين تشبيه است مثلا گويند : واجب الوجود عقل محض لانه ذات مفارقة للماده , و كذلك هو معقول محض لأن المانع للشى ء ان يكون معقولا هو ان يكون فى الماده و علائقها فالبرى عن الماده والعلائق هو معقول لذاته فذاته عقل و عاقل و معقول . [١] ولى بنابر حقيقت توحيد بر عرف تحقيق , جمع بين تفرقه و جمع , و تنزيه از تنزيه و تشبيه است كما هو المروى عن مولانا و امامنا صادق آل محمد صلوات الله عليهم :

ان الجمع بلا تفرقة زندقة , و التفرقة بدون الجمع تعطيل , و الجمع بينهما توحيد .

[١]الهيات شفاء , ط ١ , ص ٢٣٣ و مدينه فاضله فارابى , ص ١٠ ط مصر .