انه الحق - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٠ - تشكيك وجود در اصطلاح اهل نظر و اهل تحقيق

المصنف ( يعنى المحقق الطوسى ) فى شرح الاشارات , الخ .

اما تشكيك به مبناى اهل تحقيق كه وجود را واحد شخصى يعنى صمد حق مى داند , به لحاظ عظيم و صغر مجالى و مظاهر بلكه به لحاظ تطورات حقيقت واحده در شئون كثرت اعتبارى است و ما به الامتياز نيز عين ما به الاشتراك است كه تشكيك خاصى است , لكن تفاوت رأيين به كمال و نقص در مراتب , و عظم و صغر در مجالى است .

تمثيلى كه به عنوان تقريب در تشكيك اهل تحقيق توان گفت آب دريا و شكنهاى اوست كه شكنها مظاهر آبند و جز آب نيستند و تفاوت در عظم و صغر امواج است نه در اصل ماء هر چند :

اى برون از وهم و قال و قيل من *** خاك بر فرق من و تمثيل من

اهل تحقيق نافى تشكيك اهل نظر به خصوص تشكيك به مبناى حقائق متبائنه اند كه در يك حقيقت بدون دخالت هيچ عامل مؤثر و مشخص ديگر چگونه دو مرتبه و مراتب متفاوت , صورت پذير است ؟ !

قيصرى در فصل اول مقدمات شرحش بر فصوص الحكم در نفى تشكيك اهل نظر به بيان اهل تحقيق گويد : اينكه گفته مى شود وجود بر افرادش به تساوى واقع نمى شود زيرا كه بر وجود علت و معلول به تقدم و تأخر است , و بر وجود جوهر و عرض به اولويت و عدم آنست , و بر وجود قار و غير قار به شدت و ضعف است , پس وجود بر اينها مقول به تشكيك است , و هر چه كه مقول به تشكيك