افتراء بوسيله سخن و كلام انجام گردد. و منظور از «مثل» نيز در جمله‌(مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ) نظير و مثل در جنس نيست كه بخواهد بفرمايد: ده سوره از جنس قرآن بياوريد، زيرا مثل قرآن از نظر جنس همان حكايت آن است و در نقل حكايت قرآن تحدى و مبارزه- جويى واقع نشود بلكه منظور همان تحدى و مبارزه جويى متعارف در ميان شعراى عرب نظير امرئ القيس و علقمه و عمرو بن كلثوم و جرير و ديگران بوده است.

(وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ) يعنى هر كه را جز خدا ميدانيد بكمك بطلبيد تا در مورد معارضه و نظير آوردن براى قرآن شما را كمك كنند، اگر راست مى‌گوييد كه من اين قرآن را از پيش خود ساخته و بر خدا نسبت ميدهم، و منظور از جمله‌(مَنِ اسْتَطَعْتُمْ) همه دشمنان و مخالفان پيغمبر- ٦- از همه ملتها است، و اين حدّ اعلاى تحدى و احتجاج است، و در اين آيه دلالت روشنى بر اعجاز قرآن است زيرا پس از آنكه ما ميدانيم پيغمبر- صلى اللَّه- عليه و آله- آنها را بمبارزه با آوردن مانند قرآن دعوت كرده، و بدنبال عيب جويى و دشنام بدين و آئين و خدايان دروغين آنها از قتل و اسارتشان نيز بدست مسلمانان خبر داده و تهديدشان كرده، و از طرف ديگر نيز ميدانيم كه حرص دشمنان آن حضرت براى ابطال و از بين بردن كار نبوت او از هر كس بيشتر بوده تا بدان حدّ كه جان و مال خود را بر سر اينكار گذارده بودند. در چنين وضعى وقتى بدانها گفته شود:

شما خوب است بجاى اينهمه رنجها و مشقتهايى كه براى از بين بردن پيغمبر اسلام و خنثى كردن تبليغات او ميكشيد بيائيد مانند اين قرآن را بياوريد و آنها نتوانند مثل آن را آورده و حاضر گردند آن همه مخارج را متحمل شده و جنگها براه اندازند و براى جلوگيرى از نفوذ پيغمبر تن بكشتن و اسارت و سختيهاى جنگ بدهند.

اينها خود بزرگترين دليل است بر اينكه آنها از آوردن مثل قرآن عاجز و ناتوان بوده‌اند، زيرا اگر مى‌توانستند مانند قرآن را بياورند و اينكار مقدور آنها بود بطور قطع و مسلم بجاى آن همه رنجها و مخارج و مشكلات همين كار را انجام ميدادند، زيرا هيچ عاقلى اينكار را نمى‌كند كه براى انجام يك منظور واحد از آسانترين كارها دست‌