١- يعنى اگر خدا بخواهد شما را از رحمت خود محروم سازد و بكفرتان كيفر دهد نصيحت من نيز اگر بخواهم نصيحتتان كنم سودى بشما ندهد، و خداى سبحان در قرآن (در جاى ديگر) عقاب و كيفر را بنام «غى» ناميده است در آنجا كه فرمود:

(فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا)[١] و چون خداى سبحان قوم نوح را از رحمت و ثواب خويش محروم و نوميد كرده بود، و اين معنى را باطلاع حضرت نوح ٧ نيز رسانده بود در آنجا كه بدو فرمود:(أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ)[٢] از اينرو نوح بدانها گفت: شما بواسطه رفتار خود كه موجب محروميت از رحمت حق گشته و سبب شده‌ايد تا عذاب خدا بسويتان بيايد با اينوضع نصيحت من ديگر سودتان ندهد.

٢- معناى آيه اين است كه اگر خدا بخواهد كيفر شما را در مورد گمراه ساختن و اغوايى كه از مردم كرده‌ايد و آنها را بضلالت كشانده‌ايد بدهد نصيحت من سودتان نبخشد، و منظور اين است كه اگر خدا بخواهد شما را بر اين عمل (كه همان اغواء و گمراه كردن خلق باشد) عقوبت كند ... و رسم عرب اين است كه كيفر عمل را گاهى بنام همان عمل ذكر ميكنند چنانچه در گفتار خداى سبحان نيز هست كه فرموده:

(وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها)[٣] و يا فرموده:(وَ مَكَرُوا وَ مَكَرَ اللَّهُ ...)[٤] و آيه‌(اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ» ...)[٥] و امثال اين آيات كه در پيش گذشت. (و در اينجا نيز خداى سبحان كيفر اغواء و گمراه كردن را «اغواء» ناميده است).

٣- معنايى است كه حسن گفته و آن اين است كه اگر خدا بخواهد شما را هلاك و نابود سازد در هنگام نزول عذاب نصيحت من بشما سودى ندهد اگر چه سخنم را در آن وقت بپذيريد و ايمان آوريد، زيرا خداوند حكم فرموده كه ايمان را در هنگام نزول عذاب نپذيرد. و از عرب نقل كرده كه گفته‌اند: «اغويت فلاناً» يعنى فلانى را

[١]- سوره مريم آيه ٥٩

[٢] همين سوره آيه ٣٦

[٣]- سوره شورى آيه ٤٠

[٤] سوره آل عمران آيه ٥٤

[٥] سوره بقرة آيه ١٥