كند، و ابو مسلم گفته: يعنى قدرت و نعمتش وسيع و فراخمند است. و در خبر است كه سارة جبرئيل گفت: نشانه اينكه گفتى چيست؟ جبرئيل چوب خشكى را بر داشت و در ميان انگشتان خود آن را پيچيد و بصورت چوبى تازه و سر سبز در آمد.

(فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَ جاءَتْهُ الْبُشْرى‌) همين كه ترس و خوفى كه از آمدن فرستادگان در دل ابراهيم جايگير شده بود بر طرف گرديد، و مژده بفرزند باو داده شد.

(يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ) با فرستادگان ما سر گرم مجادله درباره قوم لوط گرديد، و مجادله وى با آنها بگفته قتاده باين صورت بود كه بدانها گفت: اگر در ميان آنها پنجاه نفر با ايمان باشد آنها را هلاك ميكنيد؟ گفتند: نه، پرسيد: اگر چهل نفر باشد؟

گفتند: نه، و هم چنان عدد را كم ميكرد و آنها در جواب ميگفتند: نه، تا آنكه پرسيد: اگر يك نفر باشد؟ گفتند: نه، ابراهيم گفت: لوط در ميان آنها است؟ آنها در جواب گفتند: ما آگاهتريم كه چه كسى در آنها است، و ما او را نجات ميدهيم.

و جبائى گفته: مجادله ابراهيم با آنها اينگونه بود كه بآنها گفت: بچه گناهى مستحق چنين عذابى شدند كه از بيخ و بن بركنده و نابود گردند؟ و آيا براستى اين عذاب بر آنها فرود خواهد آمد يا اينكه جنبه تهديد دارد كه از گناه دست باز داشته و بطاعت گرايند؟ و بچه عذابى هلاك گردند؟ و چگونه خداوند مردمان با ايمان آنها را نجات دهد؟ (و امثال اينها). و چون از تمام جهات سؤال كرد خداوند آن را بنام جدال خوانده، زيرا چنان بود كه ميخواست از مطلب غامض و مشكلى تحقيق كند.

(إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ) براستى كه ابراهيم بردبار و «اوّاه» بود، و معناى «اواه» در ذيل آيه ١١٤ سوره توبه گذشت.

(مُنِيبٌ) يعنى در تمام كارهاى خود بخدا رجوع كرده و بدو توكل ميكرد، و در اين جمله اشاره است بآنكه مجادله ابراهيم ٧ كار ناشايستى نبود زيرا دنبال جريان مجادله او را بحلم و بردبارى مدح فرموده و ميفهماند كه اين مجادله او از روى شفقت و دلسوزى و رأفت صورت گرفته، زيرا گروه بسيارى را در آتش عذاب مشاهده‌