ما در سياق برخى از آيات شاهد گريزى هستيم كه هدف از آن بيان حقيقتى علمى است كه با واقعيّت تزكيه كه هدف ظاهر سياق است ارتباط دارد، براى مثال خداوند مى‌فرمايد:

(وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَيَزِيدُهُم مِن فَضْلِهِ وَالْكَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ* وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِن يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ* وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِن بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ) [١].

«و دعاى كسانى را كه ايمان آورده‌اند و كارهاى شايسته كرده‌اند اجابت مى‌كند و از فضل خويش آنان را افزون مى‌دهد و كافران را به عذابى سخت گرفتار مى‌سازد، اگر خدا روزى بندگانش را افزون كند در زمين فساد مى‌كنند ولى به‌اندازه‌اى كه بخواهد روزى مى‌فرستد زيرا بر بندگان خود آگاه و بيناست، و اوست آن خدايى كه بعد از نوميديشان باران مى‌فرستد و رحمت خود را به همه جا منتشر مى‌كند و اوست كار ساز و ستودنى.»

ما در اين سخن پروردگار كه: (وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ) شاهد گريز هستيم، زيرا ظاهراً ميان اين آيه و قبل از آن:

(وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) و نيز بعد از آن: (وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِن بَعْدِ مَا قَنَطُوا) ارتباطى بچشم نمى‌خورد.

اين گريز تنها براى بيان سنّت فطرى است كه در بندگان جريان دارد و آن عبادت از اين است كه هرگاه نعمتهايشان فراوان گردد توازن‌

[١] - سوره شورى، آيات ٢٦- ٢٨.