عقلى» تكيه دارد كه در او نهفته است. پس پيوند و ارتباط ميان تزكيه و تعليم شباهتى دارد به پاكى و سالمى موتور يك ماشين و وضعيت سوخت آن دارد. ليكن اين سوخت انسان [تعليم‌] بدون پاكى (تزكيه) از آلودگى‌ها و اخلاق فاسد و افكار باطل سودى ندارد. و به همين خاطر است كه «تزكيه» «تعليم» را تكميل مى‌كند و هر يك موجب كمال ديگرى مى‌شود.

٢- امّا چگونه قرآن تزكيه و تعليم را در كنار هم مى‌آورد و آنها را مكمل هم مى‌داند؟ براى پاسخ به اين سؤال بايد نكاتى چند مورد بحث قرار گيرد:

الف- قرآن كريم مردم را به حقيقت مطلق متوجّه مى‌سازد و براى دعوت به حق، باطل را وسيله قرار نمى‌دهد چنانچه ساير كتب تربيتى كمتر به وسيله‌اى نظر دارند كه اهداف تربيتى را با آنها تحقّق مى‌بخشند، از همين جاست كه قرآن كريم سنّتهاى هستى و قوانين فطرى را كه حاكم بر حيات است بيان و مردم را متوجّه شناخت آن مى‌كند و تا با اين‌شناخت و بينش خود را از هرگونه‌آلودگى پاك سازند.

توجّه دادن قرآن به اين سنّتها و قوانين دو هدف اساسى را در پيش رو دارد:

اوّل- هدايت مردم به راه صلاح و سلامت، راهى كه زندگى آنها و مقتضيات سنّتهاى عمومى را با يكديگر جمع مى‌كند.

دوم- آموختن اين سنّتها به مردم است و هدف دوم طبيعى است كه در ظاهر قرآن بچشم نمى‌خورد. زيرا سياق قرآن در جهت تزكيه‌