پيش مى‌رود كه خود حاكى از اين حقيقت است كه تزكيه تنها هدفى است كه قرآن آن را دنبال مى‌كند، ولى على‌رغم اين نكته يك نظر جستجو گرانه ما را به مسائل علمى هدايت مى‌كند كه آيات قرآنى آنها را در بر دارند. مثلًا در سوره رعد مى‌خوانيم كه:

(إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى‌ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ‌...) [١].

«خدا سرنوشت قومى را تغيير نمى‌دهد مگر آن قوم خود سرنوشتشان را تغيير دهند.»

اين حقيقتى تربيتى است كه قرآن مجيد آن را متعرّض مى‌شود تا مسؤوليت شخصى آحاد امّت را مشخّص سازد. قبل و پس از اين آيه تذكّرات ديگرى نسبت به اين حقيقت داده شده است.

ولى يك نظر جستجو گرانه ما را در اين آيه به حقيقتى فراگيرتر مى‌رساند، اين حقيقت همان قانون اجتماعى است كه ميان تمدّن و تحوّل ويژگيهاى روحى پيوند برقرار مى‌سازد، قانونى كه مى‌گويد هرچه آبادانى و عمرانِ قومى بر خرابه‌ها و ويرانه‌هايشان افزايش يابد در تمدّن پيشرفت بيشترى مى‌كنند و واقعيّت امر اين است كه، نمى‌توان ويرانه‌ها را دوباره آباد كرد مگر پس از دست يافتن به قابليت مناسب روحى.

اين قانون علمى در آيه مذكور وسيله تزكيه انسان و الزام مسؤوليت كامل در برابر تحوّلات خارجى است.

[١] - سوره رعد، آيه ١١.