شناخت نامه شيخ ابوالفتوح رازي - زمانی نژاد، علی اکبر - الصفحة ٣٥٦
علت اين اشتباه و رفع تناقض
با دقت در عبارت كتابهاى مذكور روشن مى شود كه عبارت صحيح مجمع البيان چنين است: «وجميعُ مَن استشهد يومئذٍ أربعة عشر رجلاً [ستّة] من المهاجرين و ثمانية من الأنصار». يعنى كلمه «ستة» از عبارت سقط شده و اين اشتباه به وجود آمده است. در عبارت مقتنيات الدرر نيز همين لفظ «ستة» از قلم افتاده است.
كلام تفسير ابوالفتوح و تفسير گازر نيز، به همين صورت قابل توجيه است. يعنى صحيح آن چنين است: «... شهيدان رسول چهارده مرد: [شش] مهاجر بودند و هشت انصارى»؛ ولى از كشف الأسرار و تفسير نمونه كه به عدد ۲۲ تصريح شده، پيداست كه اشتباه از مؤلّفان بوده و سقطى در عبارت رخ نداده است.
در چاپهاى اخير مجمع البيان (چاپ بيروت و ايران) وهمچنين در چاپ قديم دو جلدى، اين اشتباه اصلاح نشده و به احتمال قوى، منشأ اشتباهِ مقتنيات الدرر، تفسير مجمع البيان و منشأ اشتباه گازر، تفسير ابوالفتوح بوده است؛ ولى به درستى مشخص نيست كه مرحوم طبرسى (م حدود ۵۴۸) در مجمع البيان در اين مورد به تبعيت از تفسير ابوالفتوح (متوفّاى حدود سال ۵۵۲ق) و مدفون در جوار حضرت عبدالعظيم در شهر رى، اين عبارت را آورده است يا بالعكس؟ يا اينكه طبرسى و رازى اشتباه نكرده اند و بر اثر سهل انگارى كاتبان كلمه «ستّه» از عبارت افتاده است؟ البته شاهدى بر اشتباه كاتبان و ناسخانِ مجمع البيان هست و آن اينكه عبارتى كه بحار از مجمع البيان (ذيل آيه ۱۳ آل عمران) نقل كرده، صحيح است و سقط در آن ديده نمى شود و اگر علاّمه مجلسى رحمه الله خود عبارت را تصحيح فرموده بود، يادآورى مى كرد. عبارت مذكور چنين است:
قال الطبرسى رحمه الله... فى قوله تعالى «قَدْ كانَ لَكُمْ آيَةٌ» : «... و جميع من استشهد يومئذ أربعة عشر: ستّة من المهاجرين وثمانية من الأنصار». [١]