آرى، علامه قزوينى از ميان رخت بر بست و با خود يك دنيا معارف و معلومات و تحقيقات عميقه استنباطات دقيقه را به زير خاك برد و اگر اهل علم و معرفت بر فقدان آن مرد عزيز بى نظير تأسفى دارند، بيشتر از اين بابت است كه علاوه بر آنكه چشمه فياض اثر بخشى خشك شد، گنج عظيمى از نفيس ترين ثروتهاى معنوى از دست رفت و ديگر نه تشنگان حقيقت مى توانند از آن منبع فيض آبى بر آتش تشنگى درونى خود بزنند و نه نيازمندان معرفت دسترسى به آن خزانه پر در و گوهر دارند.
علامه قزوينى از نوادر نوابغى بود كه وسعت معلومات قديم و جديد را با غريزه كنجكاوى و دقت در شأن هر چيز دارا بود و قدرت آن را داشت كه استقصاى يك موضوع را درك كند و علت آن و روش انتقادى علمى و انصاف و بى طرفى علماى جديد را جمع داشت و شايد از زمان ابوريحان بيرونى تا كنون ايران چنين فرزندى دقيق و محقق نداشته بوده است.
بزرگ ترين فضل مرحوم قزوينى و مهم ترين نكته اى كه نشانه كمال استعداد حسن تشخيص و تيز هوشى اوست، اين است كه آن مرحوم پس از آن كه علوم قديمه را، چه در ادب و لغت و صرف و نحو و چه در فقه و اصول و كلام و حكمت و منطق در ايران، تا درجه اجتهاد فرا گرفت، چون گذارش به اروپا افتاد و بر اثر عشق سوزانى كه به دانستن هر چيز و فراگرفتن هر نوع معلومات داشت، تحقيقات علماى آن سرزمين را مورد مطالعه عميق قرار داد و نوشته هاى ايشان را از هر مقوله و در هر باب با موشكافى ولى با احتياط تمام خواند و بر اثر حدّث ذهن و ذوق سرشار، به سرعت دريافت كه راه تحقيق صحيح همين است كه اروپاييان دارند و بين آن و روش معمول در مشرق زمين بعد المشرقين است؛ بلكه در پاره اى قسمتها تنها راه درست همان راه و رسم اروپايى است، و چنين به نظر مى رسد كه اين نعمت عظيمى كه مرحوم قزوينى را شامل حال شد بيشتر از آن بابت بوده است كه آن مرحوم در ميان علوم قديمه،