شناخت نامه شيخ ابوالفتوح رازي - زمانی نژاد، علی اکبر - الصفحة ٢٨٤
سبزوار و ابوالفتوح در رى مى زيسته اند، و هر دو نيز از علماى نامى شيعه بوده اند، مع الوصف نه ابوالفتوح در تفسير خود نامى از طبرسى برده و نه در مجمع البيان ذكرى از تفسير ابوالفتوح به ميان آمده است، و مسلم است كه چنانچه يكى از آن دو مرد عاليقدر از تفسير ديگرى اطلاع مى داشت، حتماً از آن نام مى برد.
در شرح حال طبرسى گفتيم كه وى در سال ۵۳۰ شروع به تأليف مجمع البيان نموده و در سنه ۵۳۶ آن را به اتمام رسانده است. از اين تاريخ مى توانيم استفاده كرده و به ظن قوى بگوييم، ابوالفتوح همزمان تأليف مجمع البيان يا دست كم قبل از آن به تأليف تفسير خود پرداخته است. از اين رو، هيچ كدام تفسير ديگرى را نديده اند.
از همين جا نيز با حدس صائب مى توانيم بگوييم كه تأليف تفسير ابوالفتوح، به موازات ختم كشاف ۵۲۸ انجام گرفته است و لذا آن را هم نديده و اگر وى مدتى بعد از ۵۳۰ و حتى ۵۴۰ و ۵۵۰ نيز در قيد حيات بوده است، باز منافات ندارد تفسيرى را كه در مكه تأليف شده است، نديده باشد؛ چنان كه امين الدين طبرسى بعد از تأليف تفسير مجمع البيان، يعنى تقريباً ده سال بعد از تأليف كشاف، به آن دسترسى پيدا كرده و از آن پس تفسير جوامع الجامع را نوشت.
جالب توجه اينكه، به فاصله بيست سال در نيمه اول قرن ششم هجرى سه تفسير بزرگ اسلامى، كه معروفيت جهانى دارد يعنى مجمع البيان، روض الجنان و كشاف، از سه مفسر بزرگ و نامور: امين الدين طبرسى و ابوالفتوح رازى از علماى شيعه، و جاراللّه زمخشرى از علماى عامه تقريباً به موازات هم تأليف شده و مؤلف هر يك از تأليف ديگرى بى اطلاع بوده است.
جالب تر اينكه، موضوع مهم تفسير سه مفسر نامبرده هم جنبه ادبى و فنون عربيت آنهاست كه هر سه آن را به حد كامل دارا بوده اند. حتى با اينكه تفسير ابوالفتوح فارسى است، مع هذا در ادبيات عرب، كه زبان قرآن مجيد است، بسطى تمام داده؛ به طورى