خلاف تفسير ابوالفتوح و مطالب نيكو و دانستنى گر چه در تفسير رازى بسيار است، اما نه مربوط به تفسير قرآن است و هر يك در محل مناسب در كتابى كه براى آن تأليف كرده اند، بهتر و مشروح تر آمده و گفته اند: در تفسير امام فخر همه چيز هست غير تفسير، و ظريفى گفته است:
۰ بيهوده سخن بدين درازىتفسير كبير فخر رازى ۰
اما بايد گفت: از خواندن تفاسير شيعه فايده كامل برده و از آن سخت متأثر شده؛ گاه بى اختيار مطالب شيعه را كه بر خلاف عقايد اشاعره و مذهب خود امام است، به مقتضاى ذوق و فطرت خويش برگزيده و ذكر كرده است؛ مثلاً در تفسير «مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» گويد:
ناچار بايد ميان نيكوكار و بدكار فرقى باشد و اين ظاهر نشود مگر در روز جزاء؛ چنان كه خداى تعالى فرمود: «لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساو?ا بِما عَمِلُوا وَ يَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى» [١] و باز فرمود: «أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجّارِ» [٢] و قال: «إِنَّ السّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى» [٣] . و بدان كه چون كسى ظالم را بر مظلوم مسلط كند، آن گاه انتقام از ظالم نكشد، يا براى ناتوانى اوست يا نادانى يا براى آن كه از ظلم او راضى است و اين سه صفت بر خداى تعالى محال است. پس واجب است براى مظلومان از ظالم انتقام كشد و چون اين انتقام در دنيا نيست، واجب است در سراى آخرت باشد بعد از دنيا. انتهى مترجماً ملخّصاً.
و اين عبارت مطلق مذهب اشاعره نيست كه چيزى را بر خداى تعالى واجب ندانند و به حسن و قبح عقلى معتقد نباشند و آن چه امام گفته،