دانش رجال از ديدگاه اهل سنت - جديدى نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٥١ - ١٩ ابن حبان

آنها عبارت‌اند از: ١. المسند الصحيح، ٢. الثقات، ٣. المجروحين من المحدثين والضعفاء والمتروكين، ٤. أوهام أصحاب التواريخ؛ ٥. مشاهير علماء الأمصار.

ابن حبّان، در نقد رجال روشى داشت كه در آن، هم افراط بود و هم تفريط، به اين معنا كه وى،- چنان كه ذهبى به دفعات در ميزان الاعتدال گفته است-، در جرح رجال، سختگير بوده است‌[١] و در تعديل و توثيق رجال،- چنان كه ابن حجر گفته است-، به تساهل معروف است.[٢] نسبت دادن تساهل به وى در توثيق رجال، با وجود سختگيرى وى در جرح رجال، از آن جا ناشى مى‌شود كه ابن حبّان برخلاف مشهور، عدم ذكر جرح در مورد راوى را براى توثيق آن راوى با دو شرط، كافى دانسته است:

اوّل‌ آن كه روايت كننده از راوى و آن كس كه راوى از او روايت كرده (راوى و مروى عنه)، هر دو ثقه باشند. دوم آن كه راوى مزبور، حديث مُنكرى را روايت نكرده باشد. وى با همين روش، بسيارى از مجهولان را كه تنها يك نفر از آنها نقل روايت كرده، توثيق كرده و در كتاب الثقات خود، داخل نموده است.

ابن حبّان، از دشمنان سرسخت ابوحنيفه و مكتب رأى و قياس بوده، به گونه‌اى كه دو كتاب علل مناقب أبى حنيفة ومثالبه و علل ما استند إليه أبوحنيفه را در ردّ وى نوشت و در كتاب المجروحين من المحدّثين والضعفاء والمتروكين خود، طولانى‌ترين شرح حال را به وى اختصاص داده و از ذكر هيچ مذمّتى در مورد وى نگذشته است.[٣]

[١]. ر. ك: فتح المنّان بمقدّمة لسان الميزان، ص ٢٨٥- ٢٨٧.

[٢]. همان، ص ٢٩٦- ٢٩٧.

[٣]. ر. ك: تذكرة الحفّاظ، ج ٣، ص ٩٢٠- ٩٢٤( ش ٨٧٩)؛ طبقات الحفّاظ، ص ٣٩١( ش ٨٤٩)؛ المجروحين من المحدّثين والضعفاء والمتروكين، تحقيق: محمود ابراهيم زايد، مقدّمه؛ سير أعلام النبلاء، ج ١٦، ص ٩٢- ١٠٤( ش ٧٠).