عدل الهى - رکنی لموکی، محمد تقی - الصفحة ٥٤

بيان جمع بين استناد فعل به اراده و اختيار انسان و استناد آن به اراده و قضاى الهى، بايد توضيحى درباره انواع استناد معلول واحد به چند علت ارائه دهيم.
انواع تاثير علل متعدد بر معلول واحد تاثير چند علت در پيدايش يك پديده، به چند صورت متصور است:
١. چند علت همزمان با هم و در كنار هم، تاثير كنند؛ مانند اجتماع بذر، آب و حرارت براى رشد يك گياه؛ ٢. چند علت متناوباً و به نوبت تاثير كنند؛ مانند كاركردن چند موتور پشت سر هم و به نوبت، براى حركت يك وسيله نقليه؛ ٣. چند علت مترتب بر يكديگر تاثير كنند؛ بدون آنكه وجودشان وابسته به وجود ديگرى باشد.
مانند برخورد زنجيره‌اى چند اتومبيل در يك تصادف كه هر اتومبيلى به اتومبيل جلو برخورد مى‌كند؛ ٤. چند علت مترتب به شكل طولى بر يكديگر تاثير كنند، به گونه‌اى كه وجود علت متاخر وابسته به وجود علت متقدم باشد.
تاثير اراده الهى و اراده انسان در فعل اختيارى، از قسم چهارم است؛ زيرا وجود انسان و اراده او وابسته به اراده الهى است. با توجه به آنچه گذشت، روشن مى‌شود كه استناد وجود افعال اختيارى انسان به خداى متعال، با استناد آنها به خود وى منافاتى ندارد؛ زيرا استنادها در طول يكديگرند و تزاحمى با هم ندارند. در واقع، استناد فعل به فاعل انسانى در يك سطح و استناد وجود آن به خداى متعال در سطح بالاترى است كه در آن سطح، وجود خود انسان و وجود ماده‌اى كه كارش را روى آن انجام مى‌دهد و وجود ابزارهايى كه كار را بوسيله آنها انجام مى‌دهد، همگى مستند به خداست. پس تاثير اراده انسان به عنوان «جزء اخير از علت تامه» در كار خود با استناد وجود همه اجزاى علت تامه، به خداى متعال منافاتى ندارد. و خداى متعال است كه وجود جهان و انسان و همه شئون وجودى او را در يد قدرت خود دارد. بنابراين، كارهاى اختيارى انسان بى‌نياز از خداى متعال و خارج از قلمرو اراده الهى نيست و همه صفات و ويژگيها و حدود مشخصات آنها نيز وابسته به تقدير و قضاى الهى اند و چنان نيست كه يا بايد مستند به اراده انسان باشند و يا مستند به اراده خدا؛ چرا كه اين دو اراده در عرض يكديگر و مانعة الجمع نيستند و تاثير