عدل الهى - رکنی لموکی، محمد تقی - الصفحة ٥٠
الف. رسيدن هر معلولى به حد ضرورت وجودى، از راه تحقق علت تامه آن است؛ يعنى تا علت تامه يك موجود محقق نشود، به حد ضرورت وجودى نمىرسد و خلق نمىشود.
ب. هيچ مخلوقى در وجود و آثار وجودى استقلال ندارد. تمام موجودات وابسته به ذات بارى تعالى اند و اگر اثرى از خود مىگذارند، اين اثرگذارى نيز به واسطه عنايت خداوند است.
ج. ايجاب و ضرورت وجودى همه پديدهها، مستند به خداى متعال است كه داراى غنا و استقلال مطلق است؛ يعنى هيچ موجودى خلق نمىشود مگر خدا بخواهد. اين حقيقت از آنجا ناشى مىشود كه ذات بارى تعالى مستغنى از هر چيزى است و همه به او نيازمندند. اين سخن به معناى قضاى عينى خداوند است كه در صدد اثبات آن بوديم.
سوم. تقدير علمى خداوند: يعنى خداوند سنجش و اندازه هر چيز را مىداند و نيز مىداند كه هر چيزى در چه زمان ومكان و به چه صورتى تحقق مىيابد. از اين رو، علم خدا به فراهم شدن مقدمات و اسباب و شرايط پيدايش پديدهها و در نتيجه پيدايش آنها را تقدير علمى خداوند مىنامند. تقدير علمى خداوند با اختيارانسان هيچ منافاتى ندارد؛ چرا كه خداوند مىداند هر شخصى با اختيار و انتخاب خود چه افعال و اعمالى را انجام مىدهد. در واقع، علم پيشين الهى هيچ منافاتى با اختيار انسان ندارد؛ چرا كه فعل انسان با وصف اختيارى بودن متعلق علم خدا قرار مىگيرد و چنين علمى نه تنها منافى اختيار نيست، تاييد كننده آن نيز هست.
چهارم. تقدير عينى خداوند: يعنى تدبير مخلوقات به گونهاى كه افعال و آثار خاصى بر آنها مترتب گردد و اين، طبعاً به حسب هر پديدهاى متفاوت است؛ چنانكه نسبت به حالات اشخاص نيز تفاوت خواهد داشت.
در واقع، تقدير عينى خداوند، يعنى خداوند هر مخلوقى را با حدود و قيود و اندازه، شرايط، خصوصيات و توانهاى مخصوصى به وجود مىآورد. اين تقدير نيز با اختيار انسان منافات ندارد؛ چرا كه اختيار، اعمال اختيارى و مقدمات افعال اختيارى ما همچون هر پديده ديگرى از مجراى خاص چارچوب مشخص و دائره، مختص به خود تحقق مىيابد و اين همان تقدير عينى خداوند است.
٣. قضا و قدر حتمى وغيرحتمى «١»: قضا و قدر از يك جهت به حتمى و غيرحتمى تقسيم مىشود.