فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٧٢ - نگهدارى و اداره اراضى مفتوحالعنوه در زمان غيبت

امام مسترد گردد و علامه حلى بر اين نظريه در كتاب «المنتهى» تصريح نموده [١] و صاحب مدارك نيز آن را تأكيد كرده است [٢] و روايتى نيز بر اين مضمون وارد شده است. [٣]

شيخ انصارى ضمن تضعيف سند اين روايت احتمال مى‌دهد كه منظور از خمس محسوب نمودن اين اراضى، آن باشد كه بر اساس تحليل مالكيت اين اراضى بر شيعيان لازم است خمس آن پرداخت گردد. [٤]

در هر حال آيه غنيمت و روايت مذكور متصرف از اراضى است و اصولاً در مقام بيان حكم خمس است نه مسأله مالكيت.

نگهدارى و اداره اراضى مفتوح‌العنوه در زمان غيبت

همانطور كه اشاره شد در مورد نگهدارى و اداره اراضى مفتوح‌العنوه دو ديدگاه در فقه شيعه به چشم مى‌خورد.

ديدگاه اول:

نخستين نظريه در اين مورد تعويض نگهدارى و كيفيت تصرفات مربوط به اين زمينها به شيعيان در زمان غيبت است كه صرفنظر از عمل مستمر نه تنها عامه مردم حتى فقهاى بزرگى چون شيخ مفيد، سيد مرتضى و علامه حلى كه ساكن عراق بوده و با اراضى آن معامله ملك شخصى مى‌نمودند، اصولاً از نظر روايات اهل البيت (ع) امرى روشن و انكارناپذير مى‌باشد. [٥]

اين روايات و سيره عملى عموم مردم و نيز خصوص فقها در مورد مناطق مفتوح‌العنوه ايران، هند و حتى مكه (بنا بر مفتوح‌العنوه بودن آن) [٦] صادق مى‌باشد.

وضوح سيره عملى و اطلاق روايات در اين زمينه نشان مى‌دهد كه تصرفات مالكانه شيعيان اعم از عامه مردم و خصوص فقها در زمان غيبت صرفاً به‌خاطر حكم حكومتى ائمه (ع) در عصر خود نبوده و به صورت حكم عامى كه در تمامى اعصار و امكنه و

[١] . رك: المنتهى، ج ١ ص ٥٥٤.

[٢] . رك: مدارك الاحكام، ج ٥ ص ٤١٨.

[٣] . رك: كافى، ج ٥ ص ٤٣.

[٤] . رك: شيخ انصارى، كتاب الخمس، (جزء ١١ از آثار شيخ) ص ٣٦٣.

[٥] . همان، ص ١١٨-١٢١.

[٦] . همان، ص ١٢٠ «ان مكة دخلها رسول الله (ص) عنوة و كانوا اسراء فى يده فاعتقهم» و سنن بيهقى، ج ٩ ص ١١٨ «اذهبوا انتم الطلقاء».