بجز اين نظريه، دو نظريه ديگر نيز در آراء فقهاى شيعه ديده مى‌شود كه يكى از آن دو درست در نقطه مقابل نظريه اول قرار گرفته كه بر طبق آن، مؤلفة قلوبهم اختصاص به گروه مسلمانانى دارد كه به جهت ضعف ايمان، سهم مؤلفة قلوبهم به آنان تعلق مى‌گيرد تا ايمانشان نيرو و ثبات گيرد. شيخ مفيد و صاحب كتاب «الحدائق» از كسانى هستند كه اين نظريه را پذيرفته و آن را تأييد نموده‌اند.

نظريه سوم كه جمعى از فقهاى شيعه آن را پذيرفته‌اند آن است كه مؤلفة قلوبهم شامل هر دو گروه مى‌گردد و منظور اصلى جلب تمايل و حمايت آنان مى‌باشد كه در مورد هر دو گروه صادق است.

صاحب «جواهرالكلام» در توجيه اين نظريه به شواهد تاريخى و عمل پيامبر گرامى (ص) در غزوات اشاره مى كند و نتيجه مى‌گيرد كه مؤلفة قلوبهم در زمان پيامبر اكرم (ص) كسانى بودند كه به آنها از مصارف زكوة و نيز از ساير منابع بيت‌المال بيشتر از ديگران داده مى‌شد و آنها به ظاهر از كفار نبودند و اظهار اسلام مى‌كردند ولى از نظر ايمان ضعيف بودند و در ميان قوم خويش از اشراف و بزرگان محسوب مى‌شدند، مانند ابوسفيان، اقرع، عينيه و امثال آنها. [٢]

صاحب «الحدائق» از فقهاى متأخر شيعه، معتقد است كه مؤلفة قلوبهم شامل كفار نمى‌شود و اين عنوان در آيه زكوة اختصاص به مسلمانان ضعيف العقيده‌اى دارد كه با دادن زكوة شايد ايمانشان قوى‌تر گردد و بيارى مسلمين بشتابند. شايد دليل اين نظريه آن باشد كه در بسيارى از احاديثى كه در زمينه تفسير مؤلفة قلوبهم وارد شده از گروه مسلمانان مؤلفة قلوبهم ياد شده و همين روايات است كه نارسايى نظريه اول را نيز كه مؤلفة قلوبهم را به گروه كفار اختصاص داده، ثابت مى‌كند. بنابراين اطلاق مؤلفة قلوبهم با توجه به مفهوم عام لغوى آن مى‌تواند صحّت نظريه سوم را كه مؤلفة قلوبهم را شامل هر دو گروه مسلمانان و كفار مى‌داند اثبات نمايد.

ابن جنيد از قدماى فقهاى شيعه، معتقد است: پيامبر اكرم (ص) اينان را خوب مى‌شناخت كه به زبان اظهار دين مى‌كنند و مسلمين و پيشوايان را كمك مى‌نمايند و جز

[١] . رك: جواهر الكلام، ج ١٥ ص ٣٣٩-٣٨٨.

[٢] . همان.