پيشرفت اسلام مصرف گردد، عموميت اصل تأليف القلوب بيشتر واضح مى‌گردد. زيرا كمكهاى مالى در اين زمينه از بزرگترين و مهمترين مصالح اسلام و مسلمين بوده و در پيشرفت اسلام و تعالى مسلمين مى‌تواند اثر شايانى داشته باشد.

اصولاً مؤلفة قلوبهم [١] گروهى هستند كه جلب تمايل و يا حمايت آنها به نحوى در جهت مصالح اسلام و امت و نظام اسلامى سودمند باشد و به همين دليل اختصاص به باب جهاد ندارد. [٢]

بر اين اساس مى‌توان مؤلفة قلوبهم را به چند گروه تقسيم كرد.

گروه اول:

قومى از بزرگان مسلمين هستند كه آنان دوستان، همدستان و يارانى از كفار دارند كه هرگاه به آنها سهمى از زكوة داده شود، اميد مى‌رود كه دوستان كفار آنها نيز به اسلام بگروند و از آن حمايت نمايند، مانند: عدى بن حاتم و زبرقان بن بدر كه هر دو مسلمان بودند ولى اين دو در ميان قبيله و خويشان خود كه هنوز به اسلام نگرويده بودند داراى منزلت بودند. [٣]

گروه دوم:

رؤسا و بزرگان و سركردگان با نفوذ مسلمان كه ضعيف‌الايمان هستند ولى در ميان مردم خود داراى نفوذند، اميد مى‌رود كه با دادن سهم مؤلفة قلوبهم به آنان، ايمانشان قويتر و علاقه‌شان بيشتر گردد و در صحنه‌هاى جهاد و نظاير آن قوم خود را به حمايت از اسلام وادارند.

مانند كسانى كه پيغمبر اسلام (ص) از غنايم هوازن، عطاياى بسيار به آنان داد و آنان عده‌اى از طلقاء اهل مكه بودند كه اسلام آورده بودند وليكن بعضى منافق و عده‌اى ضعيف‌الايمان بودند.

گروه سوم:

مرزنشينان مسلمان هستند كه با دريافت سهمى از مؤلفة قلوبهم از مرزهاى سرزمينهاى اسلامى دفاع و محافظت مى‌كنند و اين گروه مى‌تواند همان مرابطين (مرزداران) باشند كه فقها در زمره مصارف فى سبيل‌الله از آنها ياد كرده‌اند و اكنون نيز مى‌توان اين گروه را شامل آن عده از مسلمانانى دانست كه در معرض تهاجم فرهنگى و تبليغاتى دشمنان قرار گرفته و كفار با جلب دوستى آنها مى‌خواهند آنان را از دينشان

[١] . رك: تفسير الميزان، ج ٩ ص ٣٢٥.

[٢] . رك: تفسير المنار، ج ١٠ ص ٤٩٤.

[٣] . همان، ج ١٠ ص ٤٩٤.