تراشيد و همان شب به جعرانه بازگشت، آن‌گاه روز پنجشنبه در آن محل ماند و سپس به سوى مدينه بازگشت و در وادى جعرانه راه‌پيمايى نمود، تا آن‌گاه كه به سرف رسيد، سپس راه مرالطهران را پيش گرفت و به سوى مدينه رهسپار گرديد. [١]

سهم مؤلفة قلوبهم اختصاص به زكوة ندارد

با توجه به مدارك و توضيحات گذشته مى‌توان گفت كه اصل تأليف القلوب در اسلام يك قاعده عمومى است و محل پرداخت هزينه آن اختصاص به زكوة ندارد. جريان تقسيم غنايم جنگى غزوه حنين كه مورد اتفاق عموم فقها و مورخين شيعه و سنى مى‌باشد و روايات عامه و هم احاديث شيعه آن را تأييد مى‌كند و ما قسمتى از آنها را در گذشته نقل نموديم مى‌تواند دليل بر تعميم قانون تأليف القلوب از طريق كمكهاى مالى تلقى گردد.

بنابراين اگر مشاهده مى‌شود كه عنوان مؤلفة قلوبهم تنها در آيه زكوة مورد تعرض قرار گرفته است، نمى‌توان باستناد آن، اصل مزبور را تنها به مورد مصارف زكوة اختصاص داد. زيرا غنايمى كه پيامبر اكرم (ص) براى تأليف قلوب افراد نامبرده مصرف نمود از زكوة نبود، بلكه از اموال خمس و مربوط به غنايم جنگ حنين بود و اين نكته به وضوح در نقل طبقات ابن سعد، به چشم مى‌خورد. بنابراين، پيشواى اسلام (امام المسلمين) مى‌تواند از مالياتهاى ديگرى كه از درآمدهاى مسلمانان گرفته مى‌شود و يا ساير اموال بيت‌المال و حقوق عمومى مسلمين سهمى را براى تأليف و تحبيب قلوب افراد و يا گروهها به منظور تقويت اسلام و بنيه دفاعى و امنيتى جامعه اسلامى اختصاص دهد.

بى‌شك شدت عملى كه پيامبر اكرم (ص) در برابر اعتراض كنندگان در پيش گرفت مى‌تواند ارزش و ميزان اهميت مطلب را روشن نمايد.

با توجه به اين حقيقت كه اموال عمومى مسلمين بايد در مصلحت عامه و براى

[١] . رك: الطبقات الكبرى، ج ٢ ص ١٥٢. در سيره ابن هشام، ج ٤ ص ٨٠ تا ١٢٠ نظير آنچه گذشت نقل شده و مورخين داستان تقسيم غنايم جنگ حنين را به مؤلفة قلوبهم با مختصر تفاوتى ذكر نموده‌اند، چنانكه ابن قتيبه در كتاب المعارف، ص ١٤٩ و سيوطى در درالمنثور، ج ٣ ص ٢٥١ و ابن العربى در احكام القرآن، ص ٩٥٠ و نويرى در نهاية الارب، ج ٧ ص ٣٣٩ به تفصيل در اين باره سخن گفته‌اند و ابوالفتوح رازى در تفسير خود نيز ذيل آيه كريمه (لَقَدْ نَصَرَكُمُ اَللّٰهُ فِي مَوٰاطِنَ كَثِيرَةٍ‌) (توبه، آيه ٢٥) داستان جنگ حنين را در ج ٥ ص ١٥١ به تفصيل بيان كرده است.