الآن اين شيعيان در «جنوب الجزاير» و قبايل «طوارق» سبك زندگى جالبى دارند. به اين شكل كه مردانشان روبند استفاده مى‌كنند و زنانشان بدون روبند به متن جامعه مى‌آيند. از تونس به پايين و در «مسجد قيروان» و «عقبه» تعدادى شيعه و آثار تشيّع را مى‌توانيم ببينيم؛ هر چند اغلبيان از ١٨٤ تا ٢٩٦ ه. ق.

مانع گسترش تشيّع بودند. بعد از آنان، شيعيان فاطمى و اسماعيلى از ٢٩٧ تا ٥٦٧ ه. ق. سركار مى‌آيند. بدون شك آثار زيادى را در اين مناطق داريم كه اگر احيا بشوند، خيلى از نكات مهم و مبهم تاريخ تشيّع را مى‌تواند براى ما مشخّص كند.

بعد از فاطميان ايّوبيان مى‌آيند كه آنها در تعصّب كم‌نظير بودند و به شدّت شيعيان را سركوب كردند و احتمالًا رفتار امروز شيعيان در پنهان‌كارى، ريشه در رفتار تدافعى در برابر ايّوبيان داشته باشد.

آيا شيعيان در جريان‌ها و مناسبات سياسى امروز اين مناطق نقش يا حضور فعّال و قابل توجّهى دارند؟

ابداً حتّى در جريان‌هاى بيدارى اسلامى شيعيان براى اينكه همراهى با ديگران داشته باشند، شايد اساساً تشيّع خود را ابراز نكنند. البتّه فراموش نكنيم كه تونس به سبب موقعيّت جغرافيايى و سياحتى‌اش، رشد دينى جدّى و زيادى نداشته است و همين طور است جزاير و مغرب كه رسوخ استعمار فرانسه در آنها چشمگير است. در اين مناطق شيعيان اگر گرايش و فعّاليتى داشته باشند، كاملًا شخصى و غير اجتماعى است؛ حتّى در مصر با آن همه برترى و مزايايى كه براى تشيّع برشمردم، شيعيان نقش آن‌چنانى ندارند و حزبى كه به حكومت رسيده «اخوان المسلمين» و با گرايش‌هاى ازهرى، سلفى است.

گفتنى است كه در اين مناطق، ما كم لطفى و كم‌كارى هم داشته‌ايم. اگر در اين مناطق هم، مانند لبنان وقت و انرژى صرف كرده بوديم، نتايج بهترى را برداشت مى‌كرديم. همان طور كه اگر در لبنان هم مانند اين مناطق كوتاهى كرده بوديم، تشيّع همانند امروز جلوه و بروزى نداشت. ما مى‌توانيم الآن چنين كانون‌هايى را در «تونس»، «صفاقس»، كنار «مسجد عقبه»، «مراكش» و ديگر مناطق و شهرها تشيّع را احيا كرده و به نفع خود بهره‌بردارى كنيم. اين در حالى است كه با برخى از اين مناطق، الآن رابطه ما كاملًا قطع شده است. قبلًا روابط محدودى وجود داشت و الآن به طور كامل قطع شده است. نتيجه اين قطع روابط هم، بى‌شك فشاريست كه از ناحيه دشمنان بر شيعيان آن مناطق وارد مى‌شود. در اين شرايط در تونس و الجزاير به خوبى مى‌شود كار كرد و نتيجه گرفت. آقاى بوطفليقه رئيس جمهور الجزاير رابطه‌اش با ما بد نيست. ما مى‌توانيم كانون تشيّعى را در جنوب اين مناطق و سمت صحرا به وجود بياوريم. در اين مناطق از «كوه‌هاى نفوسه» تا مغرب، شهرها و زوايا و رباطهاى فراموش شده زيادى با گرايش شيعى وجود دارند. شيعيان چون تحت فشار و سركوب بودند، چاره‌اى جز فرار به صحرا و مناطق حاشيه‌اى و دور