امّا مصرى‌ها اكثراً گرايش به شاخه شافعى دارند و سپس مالكى؛ به اين علّت كه خود شافعى امام معروف اهل سنّت در مصر به سال ٢٠٤ ه. ق. مدفون شده است. همين وجود مقبره او باعث افزايش گرايش مردم به سمت او شده است. شافعى هم نسلش به هاشمى‌ها مى‌رسد و از حيث گرايش هم نزديك‌ترين مكاتب اهل سنّت به تشيّع است.

علاوه بر حضرت زينب (س) ما در مصر بارگاه سيّده نفيسه خاتون (س) را هم داريم. ايشان نيز از نوادگان و خاندان اهل بيت (ع) بودند. اين سه بارگاه كه در منطقه متوسط و غير اعيانى و تقريباً نزديك هم قرار دارند، به طور طبيعى مردم را به تشيّع و اهل بيت (ع) متمايل كرده است.

آقاى مراغى كتابى را با عنوان «تشيّع در مصر» نوشته است. در آنجا رگه‌هاى تشيّع در اين كشور و بارگاه‌هاى اهل بيت (ع) را و تأثير آن بر گرايش به تشيّع را گرد آورده است. به نظر من دوست‌داران تشيّع و اهل بيت (ع) در مصر خيلى بيشتر از مغرب است كه حاكمش ادّعاى سيادت و هاشمى بودن را دارد. غير از ضعف سلسله سند ظاهراً ساختگى او، مغرب خيلى غرب زده‌تر از مصر است. مصر به سبب وجود ابزارهاى بازدارنده‌اى مانند مراقد ياد شده و «دانشگاه الازهر» كاملًا غرب زده و خودباخته در برابر فرهنگ و تمدّن مغرب زمين نشد، هر چند مدّتى مستعمره انگلستان و اندكى هم تحت سيطره ناپلئون قرار داشت. آنها زبان عربى‌شان را حفظ كردند و زبان انگليسى زبان دوم آنهاست. حال آنكه در مغرب زبان اصلى فرانسه است.

پراكندگى شيعيان در شمال آفريقاى كنونى به چه شكل است؟

بربرهايى كه زمان ادريس وجود داشتند، در صحراى جنوب ليبى و مغرب حضور داشته‌اند، هنوز هم هستند؛ امّا در جاهايى كاملًا منزوى و بدون علاقه به ارتباط و مراوده با ديگر مردم. واقعاً جا داشته و دارد وزارت خارجه و ارشاد و ديگر نهادهاى بين المللى و فرهنگى ما سراغ «رباطها» و «زاويه‌هاى» آنها كه همانند «خانقاه‌هاى» داخل كشور ماست، مى‌رفتند و از آنها اطّلاعاتى كسب مى‌كردند. خيلى از اين قبايل موجود در حوالى صحراى آفريقا شيعه هستند. جالب است بدانيد اينها آثار مكتوب زيادى دارند؛ ولى حاضر نيستند آنها را به ديگران بدهند. چون اين آثار را مقدّس مى‌شمارند. شايد در ارتباط با آنان و ديدن و گرفتن اين آثار، بتوانيم برخى حلقه‌هاى مفقوده تاريخ تشيّع را پيدا كنيم و نقاط ابهام را برطرف نماييم.

فاطمى‌ها كه شيعيان شش امامى به شمار مى‌آيند، در همين مناطق حضور داشته و چهار خليفه اوّل فاطمى در تونس بوده‌اند. سپس به مصر و شام منتقل شده‌اند. اين مسير قابل پيگيريست. خود حضور اسماعيلى‌ها در آن منطقه، جاى تحقيق و مطالعه جدّى دارد. الآن مؤسّسه آقاى دفترى در «انگلستان» كه به مطالعات اسماعيلى‌شناسى مشغولند، تعدادى از محقّقان خود را لابه‌لاى اين مردم براى كشف و شناسايى منابع مربوط به اسماعيليه مى‌فرستند. مطالعات اسماعيلى‌