نوشتار حاضر تلاش كرده است نگاه‌هاى متفاوت به مفهوم «شيعه» و برخى اصطلاحات مرتبط با آن را گزارش كند و به تحليل مختصرى از داده‌هاى پژوهشگران در اين باره بپردازد.

كاربرد لغوى «شيعه» و «تشيّع»

ارباب لغت براى واژه «شيعه» معانى هم‌سويى همچون فرقه، حزب، گروه، امّت، پيروان، ياران، هواداران، همراهان، همكاران، دوستان، اشاعه‌دهندگان و تقويت‌كنندگان ياد كرده‌اند. اين واژه اگرچه خود مفرد است و جمع آن «شيع» و «اشياع» است؛ امّا بر تثنيه، جمع، مفرد و مذكّر نيز كاربرد يكسانى دارد.

واژه «تشيّع» نيز از اين ريشه و مصدر باب تفعّل و از نظر لغوى، به معناى يارى كردن و پيروى نمودن جماعتى از يك شخص خاص است. به هر تقدير، محور واژه «شيعه» و «تشيّع» گرد معانى نزديك به هم، همچون پيروى، ياورى، هم رأيى، دوستى و اجتماع بر امرى خاص مى‌باشد. البتّه شيخ مفيد با استناد به آيه‌ «فَاسْتَغاثَهُالَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ» (قصص: ١٥) و با توجّه به مقابله واژه «شيعه» و «عدو»، قيد «پيروى خالصانه» را در مفهوم شيعه گنجانده است.[١] در مقابل، ابن قيّم الجوزيّه، از عالمان ضدّ شيعى، بر آن است كه در كاربردهاى قرآنى، از اين واژه و مترادف‌هاى آن غالباً معانى ناپسند اراده شده است؛ زيرا در اين واژه، مفهوم «شياع» و «اشاعه»، كه ضدّ ائتلاف و اجتماع است، نهفته و بدين منظور كاربرد آن ويژه فرقه‌هاى گمراه و اختلاف افكن مى‌باشد.[٢]

كاربرد تاريخى «شيعه»

اگرچه اين واژه ابتدا در احاديث و محاورات، در معناى مطلق پيروان و طرفداران شخص خاص به كار مى‌رفت و از اين نظر، به كارگيرى كلماتى همچون «شيعه على»، «شيعه عثمان»، «شيعه معاويه» و «شيعه آل سفيان» مصطلح بود[٣] و بنا بر نقل ابوحاتم و مفيد، تنها با اضافه كردن الف و لام بدان، براى پيروان امام على (ع) و «شيعه» به معناى اصطلاحى آن به كار مى‌رفت،[٤] با اين حال، پيامد كثرت و غلبه استعمال اين واژه در گذر زمان، براى دسته‌اى از مسلمانان موجب شد كه كاربرد آن بدون قرينه‌اى خاص و كاربرد بدون الف و لام نيز ويژه پيروان امام على (ع) و معتقدان به مكتب اهل بيت (ع) و در مقابل اهل سنّت اصطلاحى قرار گيرد. بعيد نمى‌نمايد كه برخى از احاديث مدح‌آميز پيامبر (ص) درباره ياران و همراهان امام على (ع) و تصريح آن حضرت به واژه و اصطلاح «شيعه على» چنين تأثيرى بر جاى گذاشته باشد.

به هر حال، پژوهشگران در اينكه اين اصطلاح با گذشت زمان بر ديگر كاربردهاى لغوى آن غالب شد و نام عمومى پيروان و شيعيان امام على (ع) قرار گرفت، اختلاف چندانى ندارند؛ امّا هيچ يك از آنها تصوير روشنى از زمان ظهور و بروز اين اصطلاح براى اين دسته ارائه نكرده‌اند.