گاهى در معرفت‌شناسى، تعريف علمى اجتهاد به‌گونه‌اى بيان مى‌شود كه گويا اگر كسى به درجه اجتهاد برسد؛ حتّى اگر مسلمان هم نباشد، مى‌توان از او تقليد كرد! هرگاه از اين دسته بپرسيم: اگر يك مستشرق، ادبيات عرب بخواند و در منطق و فقه و اصول سرآمد شود و به عنوان يك مجتهد اعلم ممتاز گردد؛ آيا مى‌توان از او تقليد كرد؟ پاسخ مى‌دهند: نه؛ نمى‌توان از او تقليد كرد؛ چون عادل نيست؛ يعنى انگار، عادل بودن يك شرط خارجى است و اگر اين شرط در خارج محقّق شود، مى‌توان از چنين شخصى نيز تقليد نمود.

در مقابل، بعضى از فقها در تعريف اجتهاد تعابير ديگرى دارند و از اين تعابير چنين فهميده مى‌شود كه: فقاهت، فهم صحيح دين است و جز با ملكه عدالت، حاصل نمى‌شود. بر اساس اين تعريف، زمانى‌كه به شخصى مى‌گويند: به درجه اجتهاد رسيده و مى‌توان از او تقليد كرد؛ مراد اين است كه اين فرد، صاحب ملكه قدسيه عدالت شده است؛ يعنى عدالت غير از يك فنّ تحصيلى است و اجتهاد نيز صرف كسب يك تخصّص در حوزه‌هاى خاصى از علوم دينى نيست.

لازمه فهم صحيح از دين، تولّى در فهم است و به صرف نماز شب خواندن و تقواى ظاهرى نمى‌توان به تفقّه در دين رسيد. تقوا زمانى ارزشمند است و راه به تفقّه در دين دارد كه در عمل فهم تقوا ورزيده شود و تا كسى در عمل فهمش، تقوا را رعايت نكند و متولّى به ولىّ معصوم نباشد، نمى‌تواند از دين، درك صحيحى حاصل كند.

اجتهاد يك مستشرق از اين رو قابل تقليد نيست كه در فهمش از دين، تقوا را رعايت نكرده است و در مقام فهم، تولّى به معصوم ندارد. يك مستشرق وقتى در كلام معصوم (ع) تفقّه مى‌كند، اين‌گونه نيست كه خودش را شاگرد و كلام را از آن امام معصوم بداند؛ بلكه در پى اين است كه فردى، سخنى گفته؛ و من مى‌خواهم عمق اين سخن را بفهمم! برخورد او همانند برخورد با يك اثر باستانى است! براى مثال: وقتى با نهج‌البلاغه اميرمؤمنان (ع) مواجه مى‌شود، تلاش او براى فهم «نهج‌البلاغه»، شبيه مواجه شدن با يك اثر مكتوب باستانى با خطّ ميخى است! چنين پژوهشى در دين و آثار معصومان (ع) به تفقّه قابل تقليد منتهى نمى‌شود. فهم فقيهانه و توأم با ملكه عدالت، امر ديگريست و جز با تولّى به معصوم (ع) پيدا نمى‌شود.

روش فقها از قديم اين بوده است كه، در مقام گمانه‌زنى لزومى براى مقيّد شدن به چيز خاصّى نيست؛ امّا در مقام استظهار بايد تولّى و خضوع داشت. التماس كرد؛ مواظب بود نفسانيات‌