حيات فكرى و معنوى جامعه در گروِ پويايى و بالندگى فرهنگ آن است و اين زائيده عمق و وسعت فرهنگ‌ها و شناخت افكار متفكّرانى است كه در خارج از مرزهاى جغرافيايى ما زندگى مى‌كنند، به ويژه آنان كه به هستى به گونه‌اى ديگر مى‌نگرند، مى‌تواند نقش مهمّى در تعميق و توسعه بينش و دانش سازندگان فرهنگ و گسترش اخلاق و معنويّت جامعه ايفا كند. طى سال‌هاى اخير، مجموعه‌اى از عوامل و شرايط در ميان مناسبات فكرى و اجتماعى مردم، موجى از گفت‌وگو درباره آخرالزّمان و نشانه‌هاى ظهور قيامت را به راه انداخته است. موجى كه هزاران سؤال درباره آينده و سرانجام زمين و عاقبت انسان را متبادر به ذهن ساخته و جميع بى‌شمارى را براى دريافت پاسخ، راهى مجالس گوناگون كرده است. همه اديان در موضوع تاريخ و پايان جهان سخن گفته‌اند.

مسئله بشارت‌ها و نشانه‌هاى ظهور هم سنّتى است كه در زمان همه پيامبران‌[١] و در ميان تمامى امّت‌ها رايج بوده و پيش از ظهور او تمامى پيامبران، نشانه‌هايى در مورد ظهور يا نزديكى ظهور ايشان را به مردم بشارت داده‌اند، اين نشانه‌ها و بشارت‌ها در حقيقت، پرتوهايى هستند كه حق‌جويان را راهنمايى مى‌كنند و نويد فرج را به آنها مى‌دهند و هر چه درد و رنج و مصيبت افزون‌تر مى‌شده، در مقابل اين نشانه‌ها و بشارت‌ها نيز بيشتر و پيوسته‌تر مى‌شده و اشكال و صورت‌هاى گوناگون به خود مى‌گرفته است. از مهم‌ترين فايده‌هاى وجود اين نشانه‌ها، جلوگيرى از رخنه حتّى نوميدى در دل منتظران و همچنين جلوگيرى از پيمودن راه باطل است.

اديان در مسئله پايان جهان، پايانى خوش‌بينانه و سعادت‌آميز و روشن براى بشر ترسيم نموده‌اند كه در انديشه شيعى، به صورت عدالت جهان‌گستر مهدى (عج) ظهور و بروز مى‌كند. مطالبى كه در پى مى‌آيد، درباره نشانه‌هاى ظهور قيامت در قرآن و كتب مقدّس است و اينكه قرآن و عهدين چه سرنوشت و نشانه‌هايى براى پايان جهان بيان كرده‌اند؟

واژه روز (يوم) ٤٤٠ بار در قرآن به كار رفته كه حدود ٣٨٥ مورد آن به لحظه‌اى اشاره دارد كه نمايان‌گر جهان حاضر، روز رستاخيز، داورى و آغاز عذاب جهنّم براى كافران و زندگى نوين در بهشت براى صالحان است. نام‌هاى متفاوتى كه بر اين روز نهاده‌اند، ويژگى‌هاى اساسى آن را نشان مى‌دهد. اين ويژگى‌ها نخست از جنبه معاد شناختى و سپس به لحاظ زندگى پس از مرگ بررسى خواهند شد. در «مكاشفه» توماس نيز چنين آمده است: موهاى خاكسترى بر پيران جوان خواهيم ديد. در آن روز آدمى كه خوف بر او چيره شده، از برادر خود مى‌گريزد. ١ اصحاب كليسا به پيروى از ملاكى نبى آتش را نيز بر توصيفات خود از روز آخر مى‌افزايند؛ در حالى كه جز در مورد جهنّم، سخنى از آن به ميان نمى‌آورد. ايمان به زندگى بازپسين همچون پذيرش پيام قرآنى، از عناصر سازنده ايمان اسلامى است. كسانى كه بدان باور ندارند يا آنان كه اندرزهاى پيامبر را تكذيب مى‌كنند، كيفر خواهند يافت.[٢] باور به زندگى اخروى كه از عهد عتيق، به صورتى مبهم با انتظار دوران مسيحيايى، اميد به ظهور منجى اسرائيل و شهر آسمانى آغاز مى‌گردد، جزء مكمّل اعتقاد نامه مسيحى است. كليسا از آغاز تأسيس خود، از مؤمنان خواسته تا هر روزه عباراتى را كه بيانگر ايمان آنان به خدا و زندگى واپسين است، بخوانند:

من خداى يكتا، آفريننده، به عيسى مسيح، پسر يكتاى او كه براى داورى بر زندگان و مردگان خواهد آمد، باور دارم ... من به رستاخيز ... به زندگى جاودان باور دارم.

قرآن غالباً به اين نكته تذكّر مى‌دهد كه در داورى آخرين، اعمال آنان سنجيده خواهد شد و در پى حكم داورى كه هيچ چيز از آن نمى‌گريزد يا سعادت جاودانى خواهند يافت يا به شقاوت جاودانى خواهد پيوست.

محمّد (ص) همچون بسيارى از انبيا از نهايت اين جهان حاضر خبر مى‌دهد، نهايتى كه براى هر موجود انسانى آغاز زندگى ديگر است كه پيش‌بينى نشانه‌هاى رستاخيز و نشانه‌هاى قيامت را متعاقباً خواهيم ديد. با نگاهى به مجموعه آيات قرآن درمى‌يابيم كه قرآن زوال جهان كنونى را مترادف با نيستى محض آن نمى‌داند؛ بلكه آن را در بخشى از يك فرآيند قرار داده كه مفهومى پايانى براى آن متصوّر نيست. به اين معنا كه نيستى و زوال دنيا و جهان مادّى كنونى براى تبديل شدن به جهانى نو با شكل و شمايل و ماهيّتى ديگر مى‌باشد. جهان هنگام تبديل از صورتى به صورت ديگر و ايجاد طرحى نو، دچار نوعى حوادث و رخدادهايى مى‌گردد كه در قرآن از آن به اشراط السّاعة تعبير شده است.

معناى اشراط السّاعة در قرآن‌

اشراط السّاعة جمع «شرط» به معنى نشانه يا آغاز و ابتداى چيزى است و ساعت نيز به جزيى از شبانه‌روز گفته مى‌شود. مقصود از ساعت در آيات قرآنى، قيامت است. بنابراين مراد از اشراط السّاعة نشانه‌هايى است كه پيش از قيامت يا در آستانه ظهور قيامت واقع مى‌شود؛ البتّه برخى از مفسّران درباره تغيير ساعت، به اين معنا اختلاف كرده‌اند و گفته‌اند: ساعت به معناى زمان محدود و منظور از السّاعة در آيات قرآن، زمان مرگ انسان است. برخى معتقدند نشانه‌هاى رستاخيز به سه دسته از رخدادها اطلاق مى‌گردد:

١. حوادث مهمّ پيش از پايان جهان، مانند بعثت پيامبر (ص)؛

٢. حوادث هولناكى در آستانه پايان جهان رخ مى‌دهد، مانند فروپاشى كوه‌ها؛