قرآن و فرهنگ زمانه - معرفت، محمد هادى - الصفحة ١٢٩ - چونان سرهاى شياطين
چنان كه مار حركتى آهسته دارد؛ هرچند به صورت اژدها- كه مار بزرگ است- بوده است.»
مبرّد نيز شبيه به همين تعبير را دارد: خداوند عصا را در بزرگى، به اژدها و در خزيدن آرام، به جانّ (مار كوچك) تشبيه كرده است، از اين رو يك جا مىگويد: «فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ»[١]؛ «پس ناگهان اژدهايى گرديد» و در جاى ديگر مىگويد: «كَأَنَّها جَانٌّ»[٢]؛ «گويى مارى خُرد است.»[٣] شيخ ابوالفتوح رازى درباره وجه اين تشبيه دوگانه معتقد است كه تشبيه اول در آغاز بعثت موسى عليه السلام كنار شجره بود. خداوند در سوره نمل مىفرمايد: «يا مُوسى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ. وَ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسى لا تَخَفْ إِنِّي لا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ»[٤].
در سوره قصص نيز مىفرمايد: «فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ. وَ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسى أَقْبِلْ وَ لا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ»[٥].
اما تشبيه به اژدها، در برابر فرعون و اطرافيانش بود كه خطاب به ايشان گفت:
[١] . اعراف، ١٠٧.
[٢] . نمل، ١٠.
[٣] . لسان العرب، ج ١٣، ص ٩٧.
[٤] . نمل، ٩ و ١٠:« اى موسى، اين منم خداى عزيز حكيم. عصايت را بيفكن. پس چون آن را همچون مارى ديد كه مىجنبد، پشت كرد و به عقب بازنگشت. اى موسى، مترس كه فرستادگان پيش من نمىترسند.»
[٥] . قصص، ٣٠ و ٣١:« پس چون به آن[ آتش] رسيد، از جانب راست وادى، در آن جايگاه مبارك، از آن درخت ندا آمد كه:" اى موسى، منم، من، خداوند، پروردگار جهانيان." و[ فرمود:]" عصاى خود را بيفكن." پس چون ديد آن، همچون مارى مىجنبد، پشت كرد و برنگشت." اى موسى، پيش آى و مترس كه تو در امانى."»