«وَ وُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً»[٥].

اين، همان نظارت درونى است كه هر انسان صاحب ضمير، در خود احساس مى‌كند. خدا بندگان خود و طبيعت آنها را بهتر مى‌شناسد و به ويژگى‌هاى وجودى و احساسى‌شان آگاه‌تر است. او، خود، ايشان را آفريده و تشريع احكام و قوانين و نظارت را خود بر عهده گرفته است؛ تا در دل‌ها نام و نشان و ترس و هيبت او حاكم باشد. مردم هر اندازه فرمان‌بردارِ هم نوعان خود، با فشار ترس و تهديد و نظارت بيرونى- كه اطلاع از درون‌ها ندارد- باشند، باز مى‌توانند با پنهان كارى و حيله از قانون بگريزند.

از اين رو خداوند مى‌فرمايد: «فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً ... ذلِكَ أَدْنى‌ أَلَّا تَعُولُوا»[٦]؛ يعنى از عدالت گرايش و ميل به ستم نداشته باشيد.

[١] . نساء، ١:« همانا خداوند همواره بر شما ناظر و نگهبان است.»

[٢] . احزاب، ٥٢:« خداوند همواره بر هر چيز، ناظر و نگاهبان است.»

[٣] . ق، ١٨:« سخنى نمى‌گويد؛ جز آن كه نگاهبانى ورزيده و سابقه‌دار حاضر و ناظر بر آن است.»

[٤] . ق، ٤:« و نزد ما كتابى است كه همه چيز را در خود نگه مى‌دارد.»

[٥] . كهف، ٤٩:« آن گاه نامه‌هاى اعمال نهاده مى‌شود و گنه‌كاران را مى‌بينى كه از آن‌چه در آن است مى‌ترسند و مى‌گويند:" واى بر ما، اين چيست كه هيچ كوچك و بزرگى را از قلم نينداخته و به حساب آورده است" و كارهاى خود را حاضر خواهند ديد و خداى تو، به هيچ كس ستم روا نمى‌دارد.»

[٦] . نساء، ٣.