خلاصه‌اى از حالات و عوارض هنگام نزع و احتضار اهل ايمان. هنگامى كه اهل ايمان در اثر سير وجودى و تكامل روحى بمقامى كه حق سبحانه براى او مقرر فرموده رسيد آنگاه در آستانه مرگ و ورود به عالم برزخ قرار خواهد گرفت يعنى روح بدن عنصرى خود را ترك نموده آنگاه استقلال وجودى خواهد يافت ناگزير خود را با بدن مثالى مشاهده خواهد نمود.

از نظر اينكه انسان داراى مقام احساس و ديگر نيروى تخيل يعنى تجرد از ماده ولى متعلق بعوارض و ديگر نيروى تعقل كه تجرد محض است چه از ماده و چه از خصوصيات و لوازم ماده دارد.

در نظام طبع و عمل بشر از هر سه نيرو و موهبت ربوبى استفاده خواهد نمود ولى پس از قطع علاقه تدبير روح از بدن عنصرى از تماس با عالم طبع بى‌بهره خواهد شد و فقط هنگام ورود بعالم برزخ از نيروى خيال و ساير شئون آن از قبيل واهمه و حافظه و متصرفه استفاده خواهد نمود.

يعنى همه كمالات وجودى و فضائل و اعمال جوارحى و جوانحى خود را بطور تمثل و وجود خيالى نيروى غيبى الهى مشاهده خواهد نمود بطور دائم و غير قابل زوال و هر چه را بطور تمثل و خصوص وجودى واجد باشد بحقيقت بوده و غير قابل تخلف خواهد بود و هر چه روح از سرائر اعمال خود از نيك و بد و صالح و طالح در عالم برزخ مشاهده نمايد از شئون روح و ذاتى او خواهد بود هم چنان كه رواية شريفه‌