رنگارنگ يا کشکول درويشي - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٨ - اقسام حجت

تمام رشته هاى علوم تجربى چنين است.

اين حكم عقل از دو قياس خفى در ارتكاز استقراء كننده به وجود مى‌آيدكه غالباً خودش متوجه آن نمى‌گردد، يك قياس استثنايى و ديگرى قياس اقترانى.

صورت قياس استثنايى چنين است:

اگر حصول اين اثر اتفاقى و بدون علت باشد، هميشه تحقق نمى‌يافت.

لكن دايماً و هميشه حاصل شده است (به مشاهده).

حصول اثر مذكور اتفاقى نيست بلكه علت موجبه‌اى دارد.

قياس اقترانى چنين است:

حصول اين اثر معلول علت است: هر معلول تخلف آن از علتش ممتنع است، نتيجه از شكل اول: اين اثر و معلول تخلف آن از علتش ممتنع است.

بايد بدانيد كه صغراى اين قياس اقترانى، نتيجه قياس استثنايى سابق است و كبراى آن بديهى اولى است. و صغرا و كبراى قياس استنثايى هم بديهى مى‌باشد، بنابراين حكم تجربه به قضاياى اولى و مشاهدات بر مى‌گردد.

به هر حال بايد حكم عقلى را براى احكام حسى قبول كنيم.

در پايان بايد بدانيم كه صناعات پنجگانه منطق عبارت است از:

صناعة البرهان؛

صناعة الجدل؛

صناعة الخطابة؛

صناعة الشعر؛

صناعة المغالطة.

المنجد ميگويد: صناعت- به كسر صاد- در معانى و به فتح آن در محسوسات استعمال مى‌شود، و صناعت علمى است كه بر مزاوله و مباشره كار حاصل شود، دانش متعلق به عمل.