رنگارنگ يا کشکول درويشي - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٦ - اقسام حجت

فكرى بين انسان ها باقى خواهد ماند، حد اقل فرق بين اوليات و بعضى از اين مبادى تا به طور آشكار به وجود نيايد آينده ما مثل گذشته ما خواهد بود؛ ولى آيا چنين قدم مهمى به جلو صورت خواهد گرفت يانه؟ بايد بگوييم و الله العالم.

اقسام حجت‌

حجت بر سه قسم است:

١- قياس: از كلى بر جزئى استدلال مى‌شود؛ مانند احمد انسان است، و هر انسان داراى استعداد است، احمد داراى استعداد است.

٢- استقراء: ذهن از جزئيات كه مصاديق نتيجه باشد به نتيجه كلى مى‌رسد؛ مانند زيد، احمد، ابراهيم از زدن دردمند مى‌شوند، پس انسان از زدن درد مند مى‌شود.

٣- تمثيل: از حكم جزئى به حكم جزئى ديگر مى‌رسند.

قسم سوم مفيد گمان است و يقين آور نيست كه در منطق بيان شده است.

قسم دوم اگر استقراء به تمام جزئيات تعلق گيرد، مفيد يقين است؛ و اگر مقدارى از جزئيات مورد فحص و تفتيش قرار گيرد، استقراى ناقص ناميده مى‌شود، و مفيد يقين نمى‌شود.

در مورد قياس، بحث در مورد مقدمه دوم (كبرى) است كه از كجا بفهميم كه هر انسانى دردمند است.

اگر كبراى قضيه خارجيه و افراد آن محدود باشد مى‌شود به وسيله استقراى تام آن را به دست آورد، ولى اين فرض، قياس نيست بلكه استقراء (تجربه) است.

و اگر كبراى قضيه، حقيقيه باشد، كه غالباً يا كلًا افراد آن لايتناهى است،[١]

[١] - برهمين فرض اشكال دور بر شكل اول وارد مى‌آيد كه جواب آن به اجمال و تفصيل قناعت بخش نيست. بلكه بفرق قضيه حقيقيه از قضيه خارجيه به دست مى‌آيد به لئالى منتظمه سبزوارى مراجعه شود.