رنگارنگ يا کشکول درويشي - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٥ - ضروريات و نظريات

قراين به آن حكم مى‌كند مثل حكم به اينكه نور قمر از نور خورشيد پديد مى‌آيد.

فرق بين حدسيات و تجربيات با احتياج هركدام به تكرار مشاهده، اينست‌كه تجربيات متوقف بر عملى است كه انسان آن را به جا مى‌آورد تا به مقصد برسد، چه تا تجربه كافى صورت نگيرد حكم بر آن ميسر نيست، و حدس بر تكرار عمل متوقف نيست‌[١]

تنبيه: حدس عبارت از انتقال دفعى ذهن از مبادى و مقدمات به سوى مطالب است و به عبارت ديگر حضور مبادى در ذهن بدون مهلت و معطّلى در هنگام توجه ذهن به سوى مطالب است‌كه نفس در يك دفعه بر مطالب و مبادى احاطه دارد و به همين خصوصيت، حدسيات را در جمله ضروريات به حساب آورده اند، نه در نظرياتِ موقوف بر فكر، چون در فكر حركت معتبر است و فاقد احاطه دفعى مى‌باشد.

مناقشاتى در ضروريات و يقينيات به استثناى اوليات صورت گرفته.[٢] خواجه نصير طوسى نيز اجمالًا- در حدسيات و فطريات بلكه در مجربات و متواترات كه از مبادى ضروريات شمرده مى‌شود، ترديد دارد.[٣]

موضوع مهم براى تقليل اختلافات فكرى بشر اينست كه بين اوليات با مبانى ديگر مانند مظنونات، مشهورات (الواجبات القبول تأديبات اصلاحية، خلقيات، انفعاليات و عاديات) استقرائيات و وهميات، مسلمات، مشبهات، مخيلات، چه فرق هاى روشن و ترديد ناپذير بگذاريم؟ تا اين كار صورت نگيرد اختلافات‌

[١] - شرح مطالع، ص ٣٣٤. و علامه حلى رحمه الله فرق ديگرى بين اين دو را در شرح تجريد، ص ١٣٩، بيان داشته است.

[٢] - رجوع شود به كتاب« الاسس المنطقية للاستقراء» تأليف علامه شهيد سيد باقر صدر( رحمه الله)

[٣] - رجوع شود به الجوهر النضيد، ص ١٩٩- ٢٠١.