علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٣٢ - کاوشی در گسترۀ نقل نخستین مکتوبات حدیثی امامیّه
١. درآمد
روشن است که بهترین راه انتقال یک گفته، به ویژه اگر به مانند حدیث در سنت اسلامی، جزئیات آن مهم و مقدس باشد، خارج نمودن آن از حالت شفاهی و حفظ و ضبط کتبی آن است. به همین دلیل، مکتوب بودن یک حدیث در تمامی مراحل انتقال آن به نسلهای بعدی، مزیت مهمّی در اصالت و صیانت آن به شمار آمده و بسیار دقیقتر از انتقال مبتنی بر حافظه است. در انتقال روایات به صورت مکتوب، الفاظ روایات دقیقتر بر جای میماند و نقل به معنا نسبت به نقل شفاهی کمتر است.
یکی از ویژگیهای بارز حدیث شیعه، فرهنگ کتابت روایات معصومین: است. شواهد فراوانی بر تأکید امامان شیعه: بر نگارش احادیث و انتقال آن به نسلهای بعدی در دست است.[١] امام صادق٧ در روایتی به مفضّل میفرمایند:
بنویس و دانش خود را میان برادرانت بگستر و پس از مرگ، کتابهایت را برای پسرانت به ارث بگذار؛ زیرا دوران ناآرامی بر مردم خواهد آمد که جز با کتابهایشان انس و آرامشی نخواهند داشت.[٢]
سنت نگارش از زمان رسول خدا٦ با کتابت احادیث نبوی توسط امیرالمؤمنین٧ آغاز شده[٣] و نسل به نسل در میان اصحاب و پیروان اهلبیت: تداوم داشته
است.[٤] طبق گزارشهای تاریخی، اصحاب ائمه: برای ثبت روایات در همان
مجلس تحدیث آمادگی داشتهاند؛ به عنوان نمونه، زراره صحابی جلیل القدر صادقین:، احادیثی را که از ائمه: میشنید، مینوشت و کتاب و وسایل نگارش
او همواره نزدش حاضر بود. روزی از امام صادق٧ در باره اوقات نماز سؤالی پرسید
و الواحش را بازکرد تا پاسخ امام را بنویسد ...[٥] این نقل تاریخی _ که در یک گزارش
حدیثی بر جا مانده _ تنها یکی از شواهد اهتمام زایدالوصف اصحاب ائمه: در ضبط
[١]. در بسیاری از مجموعههای روایی شیعه، بابی تحت این عنوان وجود دارد؛ به عنوان نمونه، ر.ک: الکافی، ج١، ص٥١: باب روایة الکتب و الحدیث و فضل الکتابة؛ مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، ص١٤٢: الفصل التاسع فی الحث علی الکتابة و التکاتب و ما یلیق به.
[٢]. الکافی، ج١، ص٥٢.
[٣]. به عنوان نمونه، میتوان به «کتاب علی٧»، شامل برخی از احادیث نبوی به املای رسول خدا٦ و خط امیرالمؤمنین٧ اشاره کرد. (میراث مکتوب، ص٢٦).
[٤]. برای گزارشی جامع از این سیر، ر. ک: بررسی سیر تاریخی کتابت حدیث در شیعه.
[٥]. بحار الانوار، ج٨٠، ص٤٢.