تنوع موضوعات و ادبیات نامه‌های دعوت رسول خدا را باید با این دید مورد
تحلیل و بررسی قرار داد که هدف اصلی پیامبر ارشاد و راهنمایی بشر به سوی خداوند و دگرگونی جامعۀ آن روزگار بوده است که بنا به ضرورت پیامبر ادبیات متفاوتی را به کار گرفته است.

با توجه به مطالب یاد شده عوامل زیر را می‌توان در تنوع گستردگی موضوعات و ادبیات نامه‌های دعوت پیامبر گرامی اسلام دخیل دانست:

انحراف در عقاید ادیان آسمانی (یهود و نصارا)، سیطره سیاه قدرت‌های بزرگ در جهان آن روز، نزول آیۀ ٦٤ سوره آل‌عمران، و دعوت خداوند به وحدت، جنگ تبوک و نزول آیۀ ٢٩ سورۀ توبه، انعطاف‌پذیری برخی از حکام و پادشاهان، توطئۀ یهود اهل خیبر و ادعای مسیلمه کذاب.

پس از ذکر ادبیات نامه‌ها در یک بررسی اجمالی از نامه‌های دعوت، اکنون این
سؤال به ذهن می‌رسد که سیر کلی ادبیات نامه‌های دعوت از ابتدا تا انتها چگونه
بوده است؟

در پاسخ به این سؤال می‌توان گفت که پیامبر گرامی اسلام بعد از هجرت از مکه به مدینه، زمانی که در شهر مدینه حکومت اسلامی و عقیدتی نیرومندی را به وجود آورده بود، اقدام به ارسال نامه‌های دعوت به سران و پادشاهان کردند (سال ششم هجری) اکنون زمان آن بود که پیامبر نامه‌هایی را به سران کشورهای هم جوار ارسال نمایند و آنان را به سوی خداوند دعوت کنند و ندای توحید را به گوش جهانیان برسانند.

با توجه به رسالتی که خداوند بر عهده پیامبر نهاد:

إِنَّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً وَ داعِیاً إِلَی اللهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِیراً.[١]

از این رو می‌توان گفت: هدف از ارسال این نامه‌ها، همان ارشاد و هدایت مخاطبان بوده است. این نوع ادبیات و ادبیات تبلیغی، تعداد قابل توجهی از نامه‌های دعوت حضرت را به خود اختصاص داده است و پیامبر گرامی در تمام مدت رسالت خود چنین ادبیاتی را در نوشته‌های خود رعایت می‌کردند.

ادبیات انتقادی نیز در نامه‌های حضرت، پررنگ است و شاید این موارد به دلیل

.[٦٤٨] وثائق، ص٣٦.