به رسميت بشناسد. ولى آن حضرت در فكر آينده اسلام و مسلمين بود. به خاطر اين‌كه اسلام در آينده و در نتيجه جهاد مقدس و فداكارى او در ميان انسان‌ها نشر پيدا كند و نظام سياسى و نظام اجتماعى آن در جامعه‌ها برقرار شود، مخالفت نمود، مبارزه كرد و فداكارى كرد.

در روايتى كه قبلًا آوردم دقت كنيد مى‌بينيد حضرت امام صادق عليه السلام در شرايطى كه تحت فشار حكام ستمكار قرار دارد و در حال تقيه به سر مى‌برد و قدرت اجرايى ندارد و بسيارى اوقات تحت مراقبت و محاصره به سر مى‌برد، براى مسلمانان تكليف معين مى‌كند، و حاكم و قاضى نصب مى‌فرمايد. آيا اين كار آن حضرت چه معنا دارد؟

و اصولًا بر اين نصب و عزل چه فايده‌اى مترتب است؟ مردان بزرگ، كه داراى سطح فكر وسيعى مى‌باشند، هيچ‌گاه مأيوس نگرديده و به وضع فعلى خود- كه در زندان و اسارت به سر مى‌برند و معلوم نيست آزاد مى‌شوند يا نه- نمى‌انديشند؛ و براى پيشبرد هدف خويش در هر شرايطى كه باشند طرح نقشه مى‌كنند تا بعداً اگر توانستند شخصاً آن طرح را به مرحله اجرا در آورند؛ و اگر خودشان فرصت نيافتند، ديگران- هر چند بعد از دويست يا سيصد سال- دنبال اين طرح بروند و اجرا نمايند. اساس بسيارى از نهضت‌هاى بزرگ به همين صورت‌ها بوده است. رئيس جمهور سابق اندونزى، سوكارنو [١]، در زندان داراى اين افكار بوده، و نقشه‌ها كشيده و طرح‌ها داده كه بعداً به اجرا درآمده است.

[١]. احمد سوكارنو (١٩٠١- ١٩٧٠ م) فرزند يك آموزگار بود. در نوزده سالگى وارد يك كالج فنى هلندى شدو در رشته مهندسى فارغ التحصيل گشت. بر اثر مجاهدات ضد استعمارى خود مدت‌ها در زندان و تبعيد به سر برد. در سال ١٩٤٥ م. تأسيس حكومت جمهورى اندونزى را اعلام كرد و در ١٩٤٩ م. رسماً به رياست جمهورى كشور خود انتخاب شد. وى يكى از چهره‌هاى برجسته سياست جهانى و از بنيان‌گذاران جنبش عدم تعهد بود. او در سال ١٩٦٧ م. پس از كودتاى نظاميان طرفدار غرب مجبور به استعفا شد. از آثار او كتاب پرچم انقلاب را مى‌توان نام برد.