را بسته‌اند. روزى مرحوم آقاى بروجردى‌ [١]، مرحوم آقاى حجت‌ [٢]، مرحوم آقاى صدر [٣]، مرحوم آقاى خوانسارى‌ [٤]- رضوان اللَّه عليهم- براى مذاكره در يك امر سياسى در منزل ما جمع شده بودند [٥]. به آنان عرض كردم كه شما قبل از هر كار تكليف اين مقدس‌نماها را روشن كنيد. با وجود آنها مثل اين است كه دشمن به شما حمله كرده، و يك نفر هم محكم دست‌هاى شما را گرفته باشد. اين‌هايى كه اسمشان «مقدسين» است- نه مقدسين واقعى- و متوجه مفاسد و مصالح نيستند دست‌هاى شما را بسته‌اند. و اگر بخواهيد كارى انجام بدهيد، حكومتى را بگيريد، مجلسى را قبضه‌

[١]. آيت اللَّه العظمى سيد حسين طباطبايى بروجردى (١٢٩٢- ١٣٨٠ ه. ق) فقيه، اصولى و زعيم حوزه‌علميه و مرجع شيعيان جهان. از درس اساتيدى چون آخوند خراسانى و سيد محمدكاظم يزدى و شيخ الشريعه اصفهانى بهره برد. به تقاضاى علما و طلاب شهر قم از سال ١٣٦٤ ه. ق در آن ديار رحل اقامت افكند. از آثار اوست: حاشيه بر كتاب‌هاى عروة الوثقى و كفاية الاصول و نهايه شيخ طوسى و نيز تقريرات درس فقه و اصول كه به قلم شاگردانش فراهم آمده است.

[٢]. آيت اللَّه سيد محمد حجت (١٣١٠- ١٣٧٣ ه. ق) از مجتهدان و مدرسان فقه و اصول مى‌باشد او از سال ١٣٤٩ ه. ق در شهر قم سكونت گزيد، و پس از درگذشت آيت اللَّه حائرى، به همراهى آيات الهى صدر و خوانسارى به اداره حوزه علميه اهتمام نمود. از آثار اوست: الاستصحاب، كتاب البيع، تنقيح المطالب المهمّة في عمل الصور المجسّمة، حاشية الكفاية في الاصول، كتاب الصلاة، كتاب الوقف.

[٣]. آيت اللَّه سيد صدرالدين صدر (١٢٩٩- ١٣٧٣ ه. ق) از شاگردان آخوند خراسانى و آيت‌اللَّه نائينى مى‌باشدكه به دعوت آيت‌اللَّه حائرى به قم رفت و سمت مشاورت و همكارى ايشان را به‌عهده گرفت. از آثار اوست: المهدي، خلاصة الفصول و مدينة العلم.

[٤]. آيت‌اللَّه سيد محمدتقى خوانسارى (١٣٠٥- ١٣٧١ ه. ق) از محضر بزرگانى چون آخوند خراسانى، ميرزاى نائينى و سيد محمدكاظم يزدى بهره برد. در قيام مردم عراق عليه استعمار انگلستان، در صف مجاهدان نهضت بود. پس از درگذشت آيت‌اللَّه حائرى، به همراهى آقايان حجت و صدر به اداره امور حوزه علميه همت گماشت و در خشكسالى سال (١٣٦٣ ه. ق) به دعوت مردم قم نماز «استسقاء» اقامه نمود كه در پى آن باران فراوانى باريدن گرفت.

[٥]. به استناد اظهارات آقايان دوانى و خلخالى، امر سياسى مذكور بحث پيرامون مسأله مجلس مؤسسان‌بوده است.