آن يا نزديك به ما بوده- در اين جنبشها كسى كه قيام كرده باز از اين طبقه بودند. طبقات ديگر هم همراهى كردند لكن اينها ابتدا شروع كردند. در قضيه تنباكو اينها بودند كه به هم زدند اوضاع را؛ در قضيه مشروطه اينها بودند كه جلو افتادند و مردم هم همراهى كردند با آنها؛ در اين قضاياى ديگر هم روحانيت با شما هم رفيق بوده است؛ بوده است با همه. اين هم يكى از چيزهايى بود كه اينها درست مى‌كردند كه اينها را جدا كنند از هم، و همه را با هم دشمن كنند. آنها [مردم‌] بجنگند با هم، آنها [نفتخواران‌] نفتهاى ما را ببرند! آنها ذخاير ما را ببرند.

ايجاد اختلاف ميان اقشار ملت‌

در اين زمان پنجاه سالى كه شايد شما [١] و من يادمان از اول باشد و بسيارى از آقايان يادشان نيست، از اول كه رضا شاه آمد اينجا، اين را انگليسها آوردند، آن وقت امريكا خيلى [قوى‌] نبود، انگليسها آوردند. در راديو دهلى- كه آن وقت تحت فعاليت انگليسها بود- من خودم شنيدم كه رضا خان را ما آورديم در ايران؛ آورديم و بعد به ما خيانت كرد برديم او را! آوردن و بردن را خود آنها گفتند كه ما كرديم اين كار را! و مسأله اين طور بود. اين آدم هم كه بعد از رضا خان بود، كه اين بدتر از او كرد به اين ملت، اين هم در كتاب خودش اقرار كرد كه متفقين كه آمدند اينجا صلاح ديدند كه ما باشيم! متفقين ايشان را گذاشتند اينجا، اين مصيبت را براى ما بار آوردند. و اين مصيبتهايى كه الآن ما مى‌كشيم و كشيديم براى اين بوده است كه ما از هم جدا بوديم. ما و شما در يك مجمعى با هم صحبت نكرديم كه ببينيم ما چه مى‌گوييم شما چه مى‌گوييد. ما با قضات دادگسترى از هم جدا بوديم. ما با دانشگاه از هم جدا بوديم. دانشگاهيها را آنها جورى كرده بودند كه ما به آنها بدبين بوديم؛ ما را جورى كرده بودند كه آنها به ما بدبين بشوند. ما از هم جدا بوديم. در زمان رضا خان آخوند را جورى كرده بودند كه مردم سوار اتومبيل نمى‌كردند! يكى از دوستان من گفت كه من در اراك مى‌خواستم سوار اتومبيل بشوم، شوفر گفت كه ما دو

[١] اشاره به يكى از حضار سالخورده.