هر پديده طبيعى و اجتماعى به صورت موضوعى به نام «تز» به وجود مى آيد آن گاه به مرور زمان، از درون آن، خصومتى برمى خيزد و سبب مى گردد كه اين خصومت و تضاد به نام «آنتى تز» در تركيب سومى به نام «سنتز» كه از آن كامل تر است حل گردد.

اين نوع تضادهاى طبيعى و اجتماعى كه شبيه تضاد دو نيروى مختلف است، ربطى به تضاد اصطلاحى ندارد، بلكه اختلاف دو نيرو طبيعى و اجتماعى است، كه سرانجام سر از تركيب بالاتر و مهم تر در مى آورد، مثل اين است كه با آميزش چند رنگ و چند طعم، رنگ و طعم سومى را پديد آوريم.

شايسته هگل و ماركس اين بود كه پس از مراجعه به متخصصان فلسفه اسلامى و غيره، اصل امتناع ضدين و يا نقيضين را مى پذيرفتند آن گاه، مى گفتند يك نوع تضاد ديگرى داريم كه از نظر ماهيت با تضاد اصطلاحى كاملا مباين است، ولى اجتماع آن ممكن است و تركيب اشياء و جامعه از آن، مايه تكامل و برترى آن مى گردد.

ولى پيش از آن كه طرح هگل را در تبيين آفرينش مطرح كنيم مواردى را كه وى آن ها را از قبيل اجتماع نقيضين (وجود و عدم) انگاشته است مورد بررسى قرار مى دهيم تا روشن گردد كه هيچ گاه، سلب و ايجاب يك شئ و وجود و عدم يك پديده با هم جمع نمى شوند و مواردى را كه وى آن ها را از قبيل جمع بين وجود عدم، انديشيده است را محل بحث منطقى ها بيرون مى باشد. اين است موضوع بحث ما در درس آينده.