٤ـ مشاهدات عينى در تاريخ، كلى بودن اين اصل را انكار مى كند به گواه اين كه انتقال از مرحله كشاورزى به مرحله صنعتى در همه جا تدريجى بوده است و هرگز امكان ندارد كه جمعيت كشورى در ظرف چند روز، دست از كشاورزى بكشند و به سوى صنعت روى آورند.

٥ـ آزادى بردگان در سطح جهان، به صورت تدريجى بوده است اگر در نقطه اى بشكل دفعى بوده در ديگر نقاط جهان به صورت تدريجى بوده است.

٦ـ جامعه رم كه از اقوام گوناگون به وجود آمده بود به مرحله تكامل رسيد آن گاه سيرقهقرايى آن آغاز گرديد بخشى از آن منكوب قبائل ژرمن گرديد و دوران نيمه توحشى به دنبال آورد، تمام اين تبدلالت تدريجى بوده، و در آن ها سخنى از تبديل كمّيت به كيفيت وجود ندارد.

٧ـ انگلستان به عنوان مادر و معلم دموكراسى، تا حدودى تمدن جديد، شناخته شده است، اين كشور قبل از فرانسه و آمريكا و ساير جاها بدون آن كه انقلابى نظير آن ها راه بيندازد «صاحب پارلمان، انتخابات عمومى، آزادى زبان و قلم و احزاب سياسى، ليبراليسم و روش اقتصادى صنايع ماشينى بزرگ و قدرت وسيع امپراتورى گرديد، تمام اين تحول ها و تكامل ها با خصلت واقع بينى در عمل، و ملايمت خاص انگليسى، با تدريج و تأنى صورت گرفت و اصل و امتيازات نظام اريستوكراسى كه پاره اى از عناوين و آداب آن تا قبل از جنگ اخير وجود داشت، رفته رفته جاخالى كرد».[١]

[١] مهندس مهدى بازرگان، علمى بودن ماركسيسم، ص ٣١ .