تضادى را «تضاد فلسفى» مى نامند نه منطقى، زيرا در نوع رنگ مايع يا جامد يا دو شيئ مانند شكر و سر كه، از قبيل دو موجود مختلف مى باشند كه با هم ناسازگارند، نه از قبيل دو حالت و يا دو كيفيت مختلف از يك شئ.

اگر در منطق مى گويند دو ضد قابل جمع نيست، مقصود دو حالت مختلف از يك جسم است كه جسم نمى تواند در يك آن، واجد آن ها باشد، مثل اين كه سيب درختى در يك لحظه نمى تواند، هم سرخ و هم سفيد باشد. سفيدى و سرخى دو حالت است از سيب كه قابل جمع نيستند در حالى كه شكر و سركه، و يا دو رنگ مايع، دو جوهر مستقلى است كه بر اثر كسر و انكسار جوهر سومى پديد مى آيد.

به عبارت ديگر: جدال و نبرد نيروها برضد يكديگر و پيروزى يكى بر ديگرى، مطلبى است و اجتماع دو حالت مختلف از يك شئ در آن واحد، مطلبى است ديگر، آنچه محال است دومى است و آنچه در جهان وجود دارد و هگل آن را مكانيسم عمومى تحولات تلقى مى كند اولى است.

«تز و آنتى تز» كه هگل آن را كليد جهان بينى مى شناسد، دو نيروى مختلف در پديده و جامعه است كه برضد يكديگر قيام مى كنند، و سرانجام پس از پيروزى آنتى تز بر تز، و عبور تز از كانال آنتى تز و پديد آمدن پديده برترى، تضاد حل مى شود، و تكامل صورت مى گيرد، و چنين جنگ و نبردى جز خنثى كردن يكى از دو نيرو، نيروى ديگرى را، چيز ديگرى نيست. زهى بى مايگى است كه انسان چنين تفسيرى از جهان را، گواه بر بطلان امتناع ضدين بگيرد، زيرا تكاپوى طبيعت به