روشن ترين دليل براين كه ضد پيشين، بسان مادر نقش قابلى دارد، اين است كه اگر چنين علت قابلى و اعدادى نابود شود، ضررى به وجود معلول نمى زند و با از بين رفتن مادرها و چيزهاى كه براى پديده اى، نقش مادرى دارند، هرگز فرزندها و پديده هاى بعدى از بين نمى روند.

در اين جا ممكن است سؤال شود: همان طور كه ميان دليل و نتيجه ضرورتى حاكم است، هم چنين ميان علت و معلول، ضرورتى حكمفرماست و در فلسفه اسلامى ثابت شده است كه با وجود علت تامه، تحقق معلول ضرورى و قطعى است، بنابراين ضرورت در هر دو تفسير محقق و موجود است.

پاسخ اين پرسش برآگاهان از بحث هاى علت و معلول فلسفى روشن است و آن اين كه: آن گاه ميان علت و معلول ضرورتى وجود دارد كه عليت، علت تام باشد، نه علت اعدادى و قابلى. و چيزى كه ماركس آن را علت مى شمارد، جز علت قابلى و اعدادى چيزى نيست. وجود چنين علتى، شرط لازم تحقق پديده هست، نه شرط كافى و هرگز با حس نمى توان ثابت كرد كه پديده پيشين علت تام است، و چيزى در آن دخالت ندارد، زيرا حس ناتوان تر از آن است كه به چنين اثبات و نفى، دست بزند و بگويد: همين است و بس، و چيز ديگرى در كار نيست و اين علت، علت تام است، نه اعدادى و قابلى، لذا فلاسفه، حركت ها و جريان ها و پيدايش پديده هاى جهان را از دو راه آن هم كنار