همان طور كه پل فولكيه مى نويسد: اجتماع ضدين، موضوع زننده اى است كه هيچ عاقلى حاضر به پذيرش آن نمى باشد و هرگز صحيح نيست كه تناقض فكرى را تصوير تناقض اشياء آن هم به معناى اصطلاحى بدانيم، زيرا تناقض فكرى جز اصطكاك دو فكر و توليد فكر برتر چيزى نيست. پل فولكيه تناقض فكرى را چنين توصيف مى كند: يكى از مباحثه كنندگان موضوعى را تصديق مى كرد و حريف او، آن موضوع را نفى مى كرد، ولى كار به اين جا خاتمه پيدا نمى شود. بلكه مباحثه ادامه پيدا مى كند سرانجام مباحثه به نوعى تركيب پايان مى پذيرد.

يك چنين تناقض فكرى، بى مانع بلكه مايه تكامل مى باشد و پيوسته حقيقت زاييده بحث و بررسى است و در زبان عرب مى گويند: «الحقيقة بنت البحث; حقيقت فرزند بحث و مذاكره است»، ولى تناقض در خارج به معناى ديگر است كه هيچ خردمندى نمى تواند آن را تحت شرايطى تجويز كند.

[١] نكته اش اين است كه از نظر هگل «عين» و «ذهن»، حكم واحدى دارند و او از كسانى است كه حكم اين دو را، يكى مى گيرد و همين مطلب يكى از عللى است كه فهم فلسفه او را مشكل كرده است; مثلا در آينده خواهيم گفت: ايشان مى گويد: هر چيزى با پيدايش خود، نخست خود را تصديق مى كند در حالى كه تصديق يك امر ذهنى و فكرى است، مع الوصف ايشان، تحقق خارجى خودش را تصديق مى نامند. اين از آن روست كه عين و ذهن در نظر او يكى است و تفصيل اين مطلب را بايد در فلسفه اش و جستوجو نمود.